Vamana Purana — Rudra's Wrath & Kalarupa, Shloka 32

Rudra’s Wrath at Daksha’s Sacrifice and the Iconography of Kālarūpa through the Zodiac

Devanagari script

आग्नेयाशास्त्रयो ब्रह्मन् प्राजापत्यं कवेर्गृहम् सौम्यार्द्ध वृषनामेदं वदनं परिकीर्तितम्

Transliteration

āgneyāśāstrayo brahman prājāpatyaṃ kavergṛham saumyārddha vṛṣanāmedaṃ vadanaṃ parikīrtitam

Translation

اے برہمن! اشونی اور بھرنی کو آگنیہ (اگنی کا) گھر کہا گیا ہے؛ کِرتِّکا کو پراجاپتیہ (پرَجاپتی کا) گھر؛ اور ورِشبھ (ثور) کے پہلے (سومیہ) نصف کو (شیو کا) وَدَن یعنی چہرہ قرار دیا گیا ہے۔

Word by Word

• आग्नेय-अंशौ: the two Agneya portions
• आग्नेय-अंशौ: कर्ता/विषय (Topic/विषय)
• Type: Noun
• Root: आग्नेय (प्रातिपदिक) + अंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; nominative dual; कर्मधारयः (आग्नेयौ अंशौ)

• अस्त्रयोः: of the two weapons
• अस्त्रयोः: सम्बन्ध (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, द्विवचन; genitive dual

• ब्रह्मन्: O Brahman (sage)
• ब्रह्मन्: सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति, एकवचन; vocative singular

• प्राजापत्यम्: (that which is) Prajāpatya
• प्राजापत्यम्: सम्बन्ध/विषय (Apposition/विषय)
• Type: Noun
• Root: प्राजापत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; nominative/accusative singular (here as predicate/apposition)

• कवेः: of the sage/poet
• कवेः: सम्बन्ध (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कवि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; genitive singular

• गृहम्: house / abode
• गृहम्: सम्बन्ध/विषय (Predicate noun/विषय)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; nominative/accusative singular

• सौम्य-अर्द्धम्: the Saumya half
• सौम्य-अर्द्धम्: सम्बन्ध/विषय (Apposition/विषय)
• Type: Noun
• Root: सौम्य (प्रातिपदिक) + अर्द्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; nominative/accusative singular; कर्मधारयः (सौम्यम् अर्द्धम्)

• वृष-नाम: the name ‘Vṛṣa’
• वृष-नाम: सम्बन्ध/विषय (Apposition/विषय)
• Type: Noun
• Root: वृष (प्रातिपदिक) + नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; nominative/accusative singular; तत्पुरुषः (वृषस्य नाम)

• इदम्: this
• इदम्: सम्बन्ध (Deictic/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; demonstrative pronoun

• वदनम्: face / mouth
• वदनम्: कर्ता/विषय (Subject complement/विषय)
• Type: Noun
• Root: वदन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; nominative/accusative singular

• परिकीर्तितम्: is declared / is proclaimed
• परिकीर्तितम्: क्रिया-विशेषण (Predicative/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परि-कीर्त् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; past passive participle agreeing with वदनम्

Speakers

• Likely Pulastya to Nārada (standard Vāmana Purāṇa frame; not explicit in input)

Primary Deities

• Śiva (Śūlin) (implied by the aṅga mapping)
• Agni
• Prajāpati
• Soma

Key Themes

• Shaivism
• Cosmic body (virāṭ/aṅga) mapping
• Jyotiṣa (nakṣatra–rāśi correspondences)
• Sectarian harmony (implicit: Purāṇic synthesis of deities in one schema)

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The cosmos is presented as a sacred, ordered body in which divine powers (Agni, Soma, Prajāpati) and time-markers (nakṣatras/rāśis) are integrated into a single theistic vision—encouraging reverence for cosmic order (ṛta) and disciplined ritual time.

How does this fit the Pancalakṣaṇa?

This aligns most closely with Sarga/Pratisarga-type cosmological description (structuring the universe and its divine correspondences), rather than Vamśānucarita or Manvantara narrative.

What is the symbolic significance?

Assigning lunar mansions and zodiac portions to Śiva’s limbs functions like a Purāṇic ‘nyāsa’: time itself becomes Śiva’s embodiment. The ‘face’ attribution to early Vṛṣabha suggests an auspicious, stabilizing (earthy) locus for divine presence.