HomeVamana PuranaAdh. 6Shloka 48
Previous Verse
Next Verse

Vamana Purana — Nara-Narayana's Tapas, Shloka 48

Nara-Narayana’s Tapas, Indra’s Temptation, and the Burning of Kama: The Origin of Ananga and the Shiva-Linga Episode

ईश्वर उवाच नाशं गतायां वरदाम्बिकायां कामाग्निना प्लुष्सुविग्रहो ऽस्मि विजृम्भणोन्मादसरैर्विभिन्नो धृतिं न विन्दामि रतिं सुखं वा

īśvara uvāca nāśaṃ gatāyāṃ varadāmbikāyāṃ kāmāgninā pluṣsuvigraho 'smi vijṛmbhaṇonmādasarairvibhinno dhṛtiṃ na vindāmi ratiṃ sukhaṃ vā

ایشور نے کہا—جب بخشش دینے والی امبیکا فنا ہو گئی تو میں خواہش کی آگ سے بدن میں جھلس گیا ہوں۔ جمائی سے پیدا ہونے والی غشی اور سخت جنون کے تیروں سے چھلنی ہو کر مجھے نہ ثابت قدمی ملتی ہے، نہ لذت، نہ خوشی۔

īśvaraḥĪśvara (Lord)
īśvaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootīśvara (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
uvācasaid
uvāca:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd Person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन), Parasmaipada (परस्मैपद)
nāśamdestruction; ruin
nāśam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootnāśa (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Accusative (द्वितीया/2), Singular (एकवचन)
gatāyāmwhen (she) had gone / in (her) having gone
gatāyām:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootgam (धातु) + gata (कृदन्त, क्त)
FormPast passive participle (क्त), Feminine (स्त्रीलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन); used with locative absolute sense
varadāmbikāyāmin Varadāmbikā (the boon-giving Mother)
varadāmbikāyām:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootvaradā + ambikā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन); compound = varadā (boon-giving) + ambikā (mother/goddess)
kāmāgnināby the fire of desire
kāmāgninā:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootkāma + agni (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Instrumental (तृतीया/3), Singular (एकवचन); ṣaṣṭhī-tatpuruṣa: kāmasya agniḥ
pluṣṭa-suvigrahaḥ(I am) with a well-formed body, yet scorched
pluṣṭa-suvigrahaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootpluṣ (धातु) + pluṣṭa (कृदन्त, क्त) + su + vigraha (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); karmadhāraya: (pluṣṭaḥ) (suvigrahaḥ) = 'having a body (vigraha) well-formed (su-) yet burnt'
asmiam
asmi:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootas (धातु)
FormPresent (लट्), 1st Person (उत्तमपुरुष), Singular (एकवचन), Parasmaipada (परस्मैपद)
vijṛmbhaṇa-unmāda-saraiḥby the arrows of yawning and madness
vijṛmbhaṇa-unmāda-saraiḥ:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootvijṛmbhaṇa + unmāda + śara (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Instrumental (तृतीया/3), Plural (बहुवचन); tatpuruṣa chain: vijṛmbhaṇasya/unmādasya śarāḥ
vibhinnaḥpierced; torn apart
vibhinnaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootbhid (धातु) + vibhinna (कृदन्त, क्त)
FormPast passive participle (क्त), Masculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
dhṛtimsteadfastness; composure
dhṛtim:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdhṛti (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (द्वितीया/2), Singular (एकवचन)
nanot
na:
Sambandha (सम्बन्ध/negation)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
FormNegation particle (निषेध-अव्यय)
vindāmiI find; I obtain
vindāmi:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvid (धातु)
FormPresent (लट्), 1st Person (उत्तमपुरुष), Singular (एकवचन), Parasmaipada (परस्मैपद)
ratimdelight; pleasure
ratim:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootrati (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (द्वितीया/2), Singular (एकवचन)
sukhamhappiness
sukham:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsukha (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Accusative (द्वितीया/2), Singular (एकवचन)
or
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootvā (अव्यय)
FormDisjunctive particle (विकल्प-अव्यय)
Śiva/Īśvara (to Pāñcālika)
ŚivaAmbikā (Devī)
ShaivismDevī-Śiva relationshipKāma (desire) as afflictionViraha (separation) motifPsychological symbolism in Purāṇic narrative

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shringara", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

Even divine narratives portray the destabilizing power of kāma and grief; the teaching is that desire and attachment, when ungoverned, burn away dhṛti (steadiness). The implied remedy in Purāṇic contexts is devotion, discipline, and reorientation to dharma.

Carita/Vamśānucarita-type episode material (narrative theology), not sarga/pratisarga. It supports dharma teaching through dramatic depiction of inner turmoil.

“Arrows” of vijṛmbhaṇa and unmāda externalize inner states: lethargy and delirium become personified weapons, showing how mental afflictions ‘pierce’ consciousness when the stabilizing principle (Ambikā/Śakti) is absent.