HomeVamana PuranaAdh. 6Shloka 46
Previous Verse
Next Verse

Vamana Purana — Nara-Narayana's Tapas, Shloka 46

Nara-Narayana’s Tapas, Indra’s Temptation, and the Burning of Kama: The Origin of Ananga and the Shiva-Linga Episode

ददर्श यक्षाधिपतेस्तनूजं पाञ्चालिकं नाम जगत्प्रधानम् दृष्ट्वा त्रिनेत्रो धनदस्य पुत्रं पार्श्वं समभ्येत्य वचो बभाषे भ्रातृव्य वक्ष्यसि वचो यदद्य तत् त्वं कुरुष्वामितविक्रमो ऽसि

dadarśa yakṣādhipatestanūjaṃ pāñcālikaṃ nāma jagatpradhānam dṛṣṭvā trinetro dhanadasya putraṃ pārśvaṃ samabhyetya vaco babhāṣe bhrātṛvya vakṣyasi vaco yadadya tat tvaṃ kuruṣvāmitavikramo 'si

اس نے یَکشوں کے ادھیپتی کے بیٹے، جگت میں برتر ‘پانچالک’ نامی کو دیکھا۔ دھنَد (کُبیر) کے پتر کو دیکھ کر ترینتر (شیو) اس کے پہلو میں جا کر بولا—“اے حریف، آج تو جو بات کہے، اسی پر عمل کر؛ تو بے اندازہ پرَاکرم والا ہے۔”

ददर्शsaw
ददर्श:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootdṛś (धातु)
Formलिट् (परफेक्ट), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्
यक्षाधिपतेःof the lord of Yakṣas
यक्षाधिपतेः:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootyakṣa + adhipati (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः; पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्
तनूजम्son
तनूजम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottanūja (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्
पाञ्चालिकम्Pāñcālika (name)
पाञ्चालिकम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpāñcālika (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्; विशेष-नाम
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootnāma (अव्यय)
Formअव्ययम्; नामनिर्देशार्थक (as named)
जगत्प्रधानम्chief in the world/world-leading
जगत्प्रधानम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootjagat + pradhāna (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः; पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्; पाञ्चालिक-विशेषणम्
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootdṛś (धातु) + क्त्वा
Formक्त्वान्त अव्ययम् (gerund)
त्रिनेत्रःthe three-eyed one (Śiva)
त्रिनेत्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottri + netra (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समासः (‘यस्य त्रि नेत्रे’); पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; शिव-पर्याय
धनदस्यof Dhanada (Kubera)
धनदस्य:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootdhanada (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, षष्ठी, एकवचनम्; कुबेर-पर्याय
पुत्रम्son
पुत्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootputra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्
पार्श्वम्side/nearby place
पार्श्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpārśva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्; देशवाचक
समभ्येत्यhaving approached
समभ्येत्य:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootsam+abhi+i (धातु) + ल्यप् (क्त्वा)
Formक्त्वान्त अव्ययम् (gerund)
वचःspeech/words
वचः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvacas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्
बभाषेspoke
बभाषे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootbhāṣ (धातु)
Formलिट् (परफेक्ट), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
भ्रातृव्यO brother/cousin (kinsman)
भ्रातृव्य:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootbhrātṛvya (प्रातिपदिक)
Formसम्बोधन-प्रयोगः; पुंलिङ्गे, सम्बोधन (vocative), एकवचनम्
वक्ष्यसिyou will say
वक्ष्यसि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलृट् (भविष्यत्), मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्
वचःwords
वचः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvacas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्
यत्which/that
यत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम्; सम्बन्धसूचक
अद्यtoday/now
अद्य:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootadya (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम्
तत्that
तत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्
त्वम्you
त्वम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottvad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तम-पुरुषार्थे; प्रथमा, एकवचनम्
कुरुष्वdo (it)!
कुरुष्व:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootkṛ (धातु)
Formलोट् (आज्ञार्थ), मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्
अमितविक्रमःone of immeasurable prowess
अमितविक्रमः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootamita + vikrama (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समासः (‘यस्य विक्रमः अमितः’); पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; विशेषणरूपेण
असिare
असि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootas (धातु)
Formलट् (वर्तमान), मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्
Śiva (Trinetra) addressing Kubera’s son Pāñcālika; narrative frame not explicit in this excerpt
ŚivaKubera (Dhanada)
Śaiva narrativeYakṣa lore (Kubera’s lineage)Heroic challenge / martial dialogueSectarian harmony potential (but not explicit here)

{ "primaryRasa": "vira", "secondaryRasa": "raudra", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

Power is acknowledged even in an opponent (‘amita-vikrama’), implying a kṣātra ethic of recognizing strength and demanding accountability: words must align with deeds. The address also reflects the Purāṇic ideal that status (Yakṣa royalty) entails responsibility in conflict.

Carita/Vamśānucarita-adjacent narrative: an episode involving divine figures (Śiva, Kubera’s line) rather than cosmogony or manvantara catalog. It contributes to the Purāṇa’s story texture rather than its five defining topics.

Śiva (‘Trinetra’) confronting Kubera’s son can symbolize the meeting of ascetic sovereignty (Śiva) with worldly sovereignty/wealth (Kubera). ‘Bhrātṛvya’ hints at rivalry within a broader divine family—conflict occurring inside cosmic order, not outside it.