Vamana Purana — Nara-Narayana's Tapas, Shloka 43
Nara-Narayana’s Tapas, Indra’s Temptation, and the Burning of Kama: The Origin of Ananga and the Shiva-Linga Episode
Devanagari script
तं कूजमानं विलपन्तमारात् समीक्ष्य पाचं तरसा वृषकेतनं हि विव्याध चापं तरसा विनाम्य संतापनाम्ना तु शरेण भूयः
Transliteration
taṃ kūjamānaṃ vilapantamārāt samīkṣya pācaṃ tarasā vṛṣaketanaṃ hi vivyādha cāpaṃ tarasā vināmya saṃtāpanāmnā tu śareṇa bhūyaḥ
Translation
قریب سے نوحہ و فریاد کرتے ہوئے پاچ کو دیکھ کر وِرشکیتو نے فوراً کمان کو زور سے جھکایا اور ‘سنتاپ’ نامی تیر سے اسے پھر چھید دیا۔
Word by Word
तम्him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम्; सर्वनाम
कूजमानम्cooing/crying out
कूजमानम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootkūj (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तः; पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम्
विलपन्तम्lamenting
विलपन्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootvi+lap (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तः; पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम्
आरात्from nearby/at close range
आरात्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootārāt (अव्यय)
Formअव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (adverb)
समीक्ष्यhaving looked at/observed
समीक्ष्य:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootsam+īkṣ (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्यय)
Formक्त्वान्त अव्ययीभाव-प्रयोगः (gerund); पूर्वक्रिया
पाचम्Pāca (name)
पाचम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpāca (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेष-नाम
तरसाwith force/quickly
तरसा:
Karana (करण)
TypeNoun
Roottaras (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्; भाववाचक
वृषकेतनम्Vṛṣaketan(a) (name)
वृषकेतनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvṛṣa + ketana (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः); पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्; विशेष-नाम
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपातः (particle), अवधान/हेतु-सूचक
विव्याधpierced/struck
विव्याध:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi+vyadh (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्
चापम्bow
चापम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootcāpa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्
तरसाwith force
तरसा:
Karana (करण)
TypeNoun
Roottaras (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्; क्रियाविशेषणार्थे
विनाम्यhaving bent (it)
विनाम्य:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootvi+nam (धातु) + ल्यप् (क्त्वा)
Formक्त्वान्त (gerund) अव्ययम्; पूर्वक्रिया
संतापनाम्नाby (the one) named Saṃtāpa
संतापनाम्ना:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootsaṃtāpa + nāman (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (नाम्ना = ‘by the name’); नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्
तुbut/and
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formनिपातः (particle), विरोध/अन्वय-सूचक
शरेणwith an arrow
शरेण:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootśara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्
भूयःagain/further
भूयः:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootbhūyas (अव्यय/तुलनात्मक)
Formअव्ययम्; पुनरर्थक क्रियाविशेषणम् (again/more)
Speakers
Narrator voice; identifies characters Pāca and Vṛṣaketu (no explicit Pulastya–Nārada frame visible in excerpt)
Key Themes
Conflict/violenceName-symbolism of weapons (Saṃtāpa)Interruption of lament by forceNarrative drama
Verse Rasa (Emotional Flavour)
{ "primaryRasa": "raudra", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }