Vamana Purana — Nara-Narayana's Tapas, Shloka 26

Nara-Narayana’s Tapas, Indra’s Temptation, and the Burning of Kama: The Origin of Ananga and the Shiva-Linga Episode

Devanagari script

पुलस्त्य उवाच यदा दक्षसुता ब्रह्मन् सती याता यमक्षयम् विनाश्य दक्षयज्ञं तं विचचार त्रिलोचनः

Transliteration

pulastya uvāca yadā dakṣasutā brahman satī yātā yamakṣayam vināśya dakṣayajñaṃ taṃ vicacāra trilocanaḥ

Translation

پلستیہ نے کہا—اے برہمن، جب دکش کی بیٹی ستی یم کے دھام (یعنی موت) کو چلی گئی، تب تین آنکھوں والے پروردگار نے دکش کے یَجْنَ کو نیست و نابود کر کے آوارہ وار پھرنا شروع کیا۔

Word by Word

• पुलस्त्यः: Pulastya
• पुलस्त्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुलस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• यदा: when
• यदा: Kala (काल/Time)
• Type: Indeclinable
• Root: यदा (अव्यय)
• Form: सम्बन्धबोधक-अव्यय (temporal conjunction)

• दक्षसुता: Dakṣa’s daughter
• दक्षसुता: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: दक्षसुता (प्रातिपदिक: दक्ष+सुता)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (दक्षस्य सुता)

• ब्रह्मन्: O Brahman (sage)
• ब्रह्मन्: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन

• सती: Satī
• सती: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नाम (Sati)

• याता: went
• याता: Karta (कर्ता; predicate)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (Past Active Participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘gone’

• यमक्षयम्: to Yama’s abode / to death
• यमक्षयम्: Karma (कर्म; goal)
• Type: Noun
• Root: यमक्षय (प्रातिपदिक: यम+क्षय)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (यमस्य क्षयः/स्थानम्)

• विनाश्य: having destroyed
• विनाश्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नश् (धातु)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त (Absolutive/Gerund), उपसर्ग: वि-; ‘having destroyed’

• दक्षयज्ञम्: Dakṣa’s sacrifice
• दक्षयज्ञम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: दक्षयज्ञ (प्रातिपदिक: दक्ष+यज्ञ)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (दक्षस्य यज्ञः)

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• विचचार: wandered about / moved around
• विचचार: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चर् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद; उपसर्ग: वि-

• त्रिलोचनः: the three-eyed one (Śiva)
• त्रिलोचनः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: त्रिलोचन (प्रातिपदिक: त्रि+लोचन)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि (त्रीणि लोचनानि यस्य सः)

Speakers

• Pulastya (to Narada—implied standard frame for Vāmana Purāṇa dialogues)

Primary Deities

• Shiva

Key Themes

• Shaivism
• Yajña (ritual) and its disruption
• Dharma and disrespect to divinity
• Puranic narrative (itihasa-style episode)

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "raudra", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Ritual (yajña) without reverence and right intention is hollow; disrespect toward the divine (and toward dharma embodied in sacred relationships) culminates in self-destruction of the rite and social order.

How does this fit the Pancalakshana?

Vamśānucarita / narrative of eminent figures: an episode concerning Dakṣa, Satī, and Śiva, used to illustrate dharma and the consequences of adharma in ritual contexts.

What is the symbolic significance?

Satī’s passing signifies the breakdown of harmony between prideful ritualism (Dakṣa) and living spiritual authority (Śiva). Śiva’s roaming depicts the cosmic disturbance that follows when yajña is severed from humility and devotion.