Vamana Purana — Daksha's Sacrifice & Kapalin Rudra, Shloka 1

Daksha’s Sacrifice and the Origin of Kapalin Rudra (Pulastya–Narada Dialogue)

Devanagari script

इति श्रीवामनपुराणे प्रथमो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततस्त्रिनेत्रस्य गतः प्रावृट्कालो घनोपरि लोकान्न्दकरी रम्या शरत् समभवन्मुने

Transliteration

iti śrīvāmanapurāṇe prathamo 'dhyāyaḥ pulastya uvāca tatastrinetrasya gataḥ prāvṛṭkālo ghanopari lokānndakarī ramyā śarat samabhavanmune

Translation

یوں شری وامن پران کا پہلا باب ختم ہوا۔ پلستیہ نے کہا—اس کے بعد تین آنکھوں والے کے لیے برسات کا موسم بادلوں کے اوپر (یا بادل آلود آسمان میں) گزر گیا۔ اے منی! جہانوں کی تاریکی دور کرنے والی دلکش خزاں نمودار ہوئی۔

Word by Word

• iti: thus
• iti: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: iti (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समाप्त्यर्थक/उद्धरणार्थक

• śrī-vāmana-purāṇe: in the Śrī Vāmana Purāṇa
• śrī-vāmana-purāṇe: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: śrī (प्रातिपदिक) + vāmana (प्रातिपदिक) + purāṇa (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी (Locative), एकवचन; तत्पुरुषः — “श्रीमत् वामनपुराणम्”

• prathamaḥ: first
• prathamaḥ: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: prathama (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; अध्यायः इति विशेषणम्

• adhyāyaḥ: chapter
• adhyāyaḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: adhyāya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन

• pulastyaḥ: Pulastya
• pulastyaḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: pulastya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन

• uvāca: said
• uvāca: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: vac (धातु)
• Form: लिट्, प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपदम्

• tataḥ: then
• tataḥ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: tataḥ (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अनन्तरार्थक (then)

• tri-netrasya: of the three-eyed (Śiva)
• tri-netrasya: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: tri (संख्या-प्रातिपदिक) + netra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (Genitive), एकवचन; तत्पुरुषः — “त्रीणि नेत्राणि यस्य” (of the three-eyed one)

• gataḥ: gone / passed
• gataḥ: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: gata (कृदन्त: √gam + क्त)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; प्रावृट्कालः इति विशेषणम् — “gone/passed”

• prāvṛṭ-kālaḥ: the rainy season
• prāvṛṭ-kālaḥ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: prāvṛṭ (प्रातिपदिक) + kāla (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः

• ghana-upari: upon the cloud
• ghana-upari: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ghana (प्रातिपदिक) + upari (अव्यय)
• Form: अव्ययीभावः; स्थानवाचक-अव्ययम् — “घनस्य उपरि” (upon the cloud)

• lokānanda-karī: bringing joy to the worlds
• lokānanda-karī: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: loka (प्रातिपदिक) + ānanda (प्रातिपदिक) + karī (कृदन्त: √kṛ + णिनि/इन्-स्त्री)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः — “लोकानां आनन्दं करोति”

• ramyā: lovely
• ramyā: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ramya (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन; शरत् इति विशेषणम्

• śarat: autumn
• śarat: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: śarat (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन

• samabhavat: came to be / occurred
• samabhavat: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: sam-√bhū (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• mune: O sage
• mune: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: muni (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन (Vocative), एकवचन

Speakers

• Pulastya (narrator within the Purāṇic dialogue framework)

Primary Deities

• Śiva (Trinetra)

Key Themes

• Purāṇic dialogue framework
• Seasonal cosmology
• Shaiva setting/association

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The passage models Purāṇic time as cyclical and morally textured: seasons are not mere weather but carriers of auspiciousness and clarity (autumn ‘dispelling darkness’). It encourages aligning human practice (vrata, worship, narrative remembrance) with cosmic rhythms.

How does this fit the Pancalakshana?

This is chiefly Ākhyāna framing (narrative transition) rather than one of the five strict marks; it provides temporal setting for subsequent events, a common Purāṇic compositional device.

What is the symbolic significance?

Śarat (autumn) is traditionally associated with clarity of skies and waters; ‘removing darkness from the worlds’ can be read as a symbolic prelude to clearer discernment (viveka) and the unfolding of dharmic narrative.