Vamana Purana — Chanda & Munda Discover Katyayani, Shloka 33

Chanda and Munda Discover Katyayani; Mahishasura’s Proposal and the Vishnu-Panjara Protection

Devanagari script

पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक्ता दनुनायकेन कात्यायनी सस्वनमुन्नदित्वा विहस्य चैतद्वचनं बभाषे हिताय सर्वस्य चराचरस्य

Transliteration

pulastya uvāca ityevamuktā danunāyakena kātyāyanī sasvanamunnaditvā vihasya caitadvacanaṃ babhāṣe hitāya sarvasya carācarasya

Translation

پُلستیہ نے کہا: دانوؤں کے سردار کے یوں کہنے پر کات्यायنی نے گونج دار آواز بلند کی، پھر ہنستے ہوئے، تمام متحرک و ساکن مخلوقات کی بھلائی کے لیے یہ کلمات کہے۔

Word by Word

• पुलस्त्यः: Pulastya
• पुलस्त्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुलस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरणार्थक-अव्यय

• एवम्: in this way
• एवम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (thus, in this manner)

• उक्ता: having been addressed
• उक्ता: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वच् (धातु) → उक्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृत् (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मणि/भावे; कात्यायनी इत्यस्य विशेषणम्

• दनुनायकेन: by the leader of the Danus
• दनुनायकेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: दनु + नायक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दनूनाम् नायकः)

• कात्यायनी: Kātyāyanī (Durgā)
• कात्यायनी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कात्यायनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• सस्वनम्: a sound, resonance
• सस्वनम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Noun
• Root: सस्वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्रियाविशेषणभावेन (with a sound)

• उन्नदित्वा: having sounded loudly
• उन्नदित्वा: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: उद् + नद् (धातु) → उन्नदित्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund): having roared/sounded aloud

• विहस्य: having laughed
• विहस्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: वि + हस् (धातु) → विहस्य (ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund): having laughed

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात

• एतत्: this
• एतत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम; वचनम् इत्यस्य विशेषणम्

• वचनम्: speech, words
• वचनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• बभाषे: she spoke
• बभाषे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भाष् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्

• हिताय: for the benefit
• हिताय: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: हित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4th), एकवचन; प्रयोजन (for the welfare)

• सर्वस्य: of all
• सर्वस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी (6th), एकवचन; चराचरस्य इत्यस्य विशेषणम्

• चराचरस्य: of the moving and unmoving (beings)
• चराचरस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: चर + अचर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः (चरम् च अचरम् च) समाहारार्थे

Speakers

• Pulastya narrating; Kātyāyanī responding to the Danava leader

Primary Deities

• Kātyāyanī (Devī)

Key Themes

• Daitya–Devi Conflict/Negotiation
• Dharma and social custom (marriage condition)
• Protection/welfare of beings (loka-hita)

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "hasya", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The Goddess’ response is framed as loka-hita—actions and speech are justified not by private preference but by the welfare of all beings (carācara). The narrative signals that even in confrontational settings, dharmic outcomes are oriented toward universal order rather than mere victory.

How does this fit the Pancalakshana?

Primarily Vamśānucarita/Carita (narrative of beings and their deeds within a lineage-based mythic history), not cosmogenesis. It is an episode-level ethical narrative rather than sarga/pratisarga.

What is the symbolic significance?

Kātyāyanī’s laughter and loud utterance mark sovereign agency: the Devī is not compelled by asuric demand but sets terms aligned with dharma and cosmic balance. The ‘carācara’ phrase universalizes her role as guardian of the whole created order.