Vamana Purana — Vishnu's Sleep (Ashunya-Shayana), Shloka 55

The Caturmasya Observances and the Rite of Vishnu’s Sleep (Aśūnya-Śayana) and Shiva’s Monthly Vows

Devanagari script

ज्येष्ठे स्नानं चामलकैः पूजार्ऽककुसुमैस्तथा धूपयेत्तत्त्रिनेत्रं च आयत्यां पुष्टिकारकम्

Transliteration

jyeṣṭhe snānaṃ cāmalakaiḥ pūjār'kakusumaistathā dhūpayettattrinetraṃ ca āyatyāṃ puṣṭikārakam

Translation

ماہِ جَیَشٹھ میں آملہ سے غسل کرے اور ارک کے پھولوں سے پوجا کرے۔ اس تین آنکھوں والے پروردگار کو دھونی/دھوپ پیش کرے؛ آئندہ یہ پُشتی اور خوشحالی کا سبب بنتا ہے۔

Word by Word

• ज्येष्ठे: in (the month of) Jyeṣṭha
• ज्येष्ठे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ज्येष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (मास-नाम), सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• स्नानम्: bathing
• स्नानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (क्रियाविशेष्य/कर्म)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• आमलकैः: with āmalaka fruits
• आमलकैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: आमलक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन

• पूजा: worship
• पूजा: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पूजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (क्रियाविशेष्य/कर्म)

• अर्क-कुसुमैः: with arka flowers
• अर्क-कुसुमैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: अर्क (प्रातिपदिक) + कुसुम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; तत्पुरुष (अर्कस्य कुसुमानि)

• तथा: likewise/also
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• धूपयेत्: should fumigate/incense
• धूपयेत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √धूप् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• तत्-त्रिनेत्रम्: that three-eyed (Lord)
• तत्-त्रिनेत्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; तत्पुरुष (त्रीणि नेत्राणि यस्य—रूढ्या शिवः)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• आयत्याम्: in the future
• आयत्याम्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आयति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• पुष्टि-कारकम्: causing nourishment/prosperity
• पुष्टि-कारकम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पुष्टि (प्रातिपदिक) + कारक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (पुष्टिं करोति इति)

Speakers

• Not specified in input; commonly Pulastya → Nārada instructional frame

Primary Deities

• Śiva (Trinetra, Īśa)

Key Themes

• Vrata/Rituals
• Shaivism
• Monthly observance (Jyeṣṭha)
• Purificatory bath
• Prosperity/puṣṭi

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Purity (snāna) and devotion (pūjā) are synchronized with sacred time (the month of Jyeṣṭha). The promised ‘puṣṭi’ frames religious discipline as harmonizing bodily well-being with spiritual orientation.

How does this fit the Pancalakshana?

This is vrata-kalpa/ācāra instruction—practical dharma—rather than sarga/pratisarga or royal genealogies. It functions as an applied religious calendar embedded in Purāṇic teaching.

What is the symbolic significance?

Āmalaka signifies health and longevity; arka flowers are a classic Śaiva offering associated with austerity and potency. ‘Trinetra’ signals transcendent awareness (past-present-future), aligning the devotee’s temporal life with a deity who masters time.