Vamana Purana — Vishnu's Sleep (Ashunya-Shayana), Shloka 33

The Caturmasya Observances and the Rite of Vishnu’s Sleep (Aśūnya-Śayana) and Shiva’s Monthly Vows

Devanagari script

धूपं केसरनिर्यासं नैवेद्यं मधुसर्पिषी प्रीयतां मे विरूपाक्षस्त्वित्युच्चार्य च दक्षिणाम् विप्राय दद्यान्नैवेद्यं सहिरण्यं द्विजोत्तम

Transliteration

dhūpaṃ kesaraniryāsaṃ naivedyaṃ madhusarpiṣī prīyatāṃ me virūpākṣastvityuccārya ca dakṣiṇām viprāya dadyānnaivedyaṃ sahiraṇyaṃ dvijottama

Translation

کَیسر کے نِریاس کا دھوپ اور شہد و گھی کا نَیویدیہ پیش کرے۔ ‘وِروپاکش مجھ پر راضی ہوں’ یہ کہہ کر دَکشِنا دے؛ اور نَیویدیہ سونے سمیت برہمن کو دے، اے بہترین دِوِج۔

Word by Word

• धूपम्: incense
• धूपम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: धूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• केसरनिर्यासम्: saffron-extract
• केसरनिर्यासम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: केसर + निर्यास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समास: केसरस्य निर्यासः (extract/essence of saffron)

• नैवेद्यम्: food offering
• नैवेद्यम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: नैवेद्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मधुसर्पिषी: honey and ghee
• मधुसर्पिषी: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: मधु + सर्पिस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, द्विवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (honey and ghee)

• प्रीयताम्: may (he) be pleased
• प्रीयताम्: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: प्री (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (प्रीयताम् = ‘let ... be pleased’)

• मे: of me, my
• मे: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• विरूपाक्षः: Virūpākṣa (Śiva)
• विरूपाक्षः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: विरूप + अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि: विरूपे अक्षिणी यस्य सः (Virūpākṣa, Śiva)

• तु: indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध/Quotation marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरणार्थक-अव्यय (quotative particle)

• उच्चार्य: having uttered
• उच्चार्य: Purvakala (पूर्वकाल/Anterior action)
• Type: Verb
• Root: उद्+चर् (धातु) → उच्चार्य (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive), ‘having uttered/recited’

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• दक्षिणाम्: honorarium, gift (dakṣiṇā)
• दक्षिणाम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: दक्षिणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• विप्राय: to a brāhmaṇa
• विप्राय: Sampradana (सम्प्रदान/Recipient)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (Dative), एकवचन

• दद्यात्: should give
• दद्यात्: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• नैवेद्यम्: food offering
• नैवेद्यम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: नैवेद्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सहिरण्यम्: together with gold
• सहिरण्यम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स + हिरण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अव्ययीभाव: सह हिरण्येन (together with gold)

• द्विजोत्तम: O best of brāhmaṇas
• द्विजोत्तम: Sambodhana (सम्बोधन/Address)
• Type: Noun
• Root: द्विज + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; समास: द्विजानाम् उत्तमः (best of the twice-born)

Speakers

• Not explicit in the given verses (commonly Pulastya → Nārada as the instruction layer)

Primary Deities

• Śiva (Virūpākṣa)

Key Themes

• Śaivism
• Vrata/Rituals
• Mantra (prīyatāṃ me ...)
• Dāna (dakṣiṇā, hiraṇya-dāna)
• Brāhmaṇa honoring

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Devotion is coupled with generosity: worship culminates in dakṣiṇā and gifts to brāhmaṇas, framing ritual as both vertical (to the deity) and horizontal (supporting dharma and the religious community).

How does this fit the Pancalakshana?

It is vrata-vidhi/dharma-anuśāsana material—an instructional layer frequently interwoven with Purāṇic narrative, rather than one of the core pañcalakṣaṇa genealogical/cosmogonic units.

What is the symbolic significance?

Honey and ghee signify sweetness and nourishment (sāttvika sustenance), while incense represents the subtle offering of fragrance—intention rising upward. The epithet Virūpākṣa underscores Śiva’s all-seeing, unconventional transcendence, pleased not merely by objects but by sincerity and dharmic giving.