Verse 5
Paramahansaparivrajaka
भगवन् कथम् अयज्ञोपवीत्त्यशिखी सर्वकर्मपरित्यक्तः कथं ब्रह्मनिष्ठापरः कथं ब्राह्मण इति ब्रह्मा पृच्छति । स होवाच विष्णुर्भो भोऽर्भक यस्यास्त्यद्वैतमात्मज्ञानं तदेव यज्ञोपवीतम् । तस्य ध्याननिष्ठैव शिखा । तत्कर्म स पवित्रम् । स सर्वकर्मकृत् । स ब्राह्मणः । स ब्रह्मनिष्ठापरः । स देवः । स ऋषिः । स तपस्वी । स श्रेष्ठः । स एव सर्वज्येष्ठः । स एव जगद्गुरुः । स एवाहं विद्धि । लोके परमहंसपरिव्राजको दुर्लभतरो यद्येकोऽस्ति । स एव नित्यपूतः । स एव वेदपुरुषो महापुरुषो यस्तच्चित्तं मय्येवावतिष्ठते । अहं च तस्मिन्नेवावस्थितः । स एव नित्यतृप्तः । स शीतोष्णसुखदुःखमानावमानवर्जितः । स निन्दामर्षसहिष्णुः । स षडूर्मिवर्जितः । षड्भावविकारशून्यः । स ज्येष्ठाज्येष्ठव्यवधानरहितः । स स्वव्यतिरेकेण नान्यद्रष्टा । आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वाहाकारो न स्वधाकारश्च न विसर्जनपरो निन्दास्तुतिव्यतिरिक्तो न मन्त्रतन्त्रोपासको देवान्तरध्यानशून्यो लक्ष्यालक्ष्यनिवर्तकः सर्वोपरतः ससच्चिदानन्दाद्वयचिद्घनः सम्पूर्णानन्दैकबोधो ब्रह्मैवाहममीत्यनवरतं ब्रह्मप्रणवानुसन्धानेन यः कृतकृत्यो भवति स ह परमहंसपरिव्राडित्युपनिषत् ॥५॥
भगवन् । कथम् । अ-यज्ञोपवीती । अ-शिखी । सर्व-कर्म-परित्यक्तः । कथम् । ब्रह्म-निष्ठा-परः । कथम् । ब्राह्मणः । इति । ब्रह्मा । पृच्छति । सः । ह । उवाच । विष्णुः । भोः । भोः । अर्भक । यस्य । अस्ति । अद्वैतम् । आत्म-ज्ञानम् । तत् । एव । यज्ञोपवीतम् । तस्य । ध्यान-निष्ठा । एव । शिखा । तत्-कर्म । सः । पवित्रम् । सः । सर्व-कर्म-कृत् । सः । ब्राह्मणः । सः । ब्रह्म-निष्ठा-परः । सः । देवः । सः । ऋषिः । सः । तपस्वी । सः । श्रेष्ठः । सः । एव । सर्व-ज्येष्ठः । सः । एव । जगत्-गुरुः । सः । एव । अहम् । विद्धि । लोके । परमहंस-परिव्राजकः । दुर्लभ-तरः । यदि । एकः । अस्ति । सः । एव । नित्य-पूतः । सः । एव । वेद-पुरुषः । महा-पुरुषः । यः । तत्-चित्तम् । मयि । एव । अवतिष्ठते । अहम् । च । तस्मिन् । एव । अवस्थितः । सः । एव । नित्य-तृप्तः । सः । शीत-उष्ण-सुख-दुःख-मान-अवमान-वर्जितः । सः । निन्दा-अमर्ष-सहिष्णुः । सः । षट्-ऊर्मि-वर्जितः । षट्-भाव-विकार-शून्यः । सः । ज्येष्ठ-अज्येष्ठ-व्यवधान-रहितः । सः । स्व-व्यतिरेकेण । न । अन्यत्-द्रष्टा । आशा-अम्बरः । न । नमस्कारः । न । स्वाहा-कारः । न । स्वधा-कारः । च । न । विसर्जन-परः । निन्दा-स्तुति-व्यतिरिक्तः । न । मन्त्र-तन्त्र-उपासकः । देव-अन्तर-ध्यान-शून्यः । लक्ष्य-अलक्ष्य-निवर्तकः । सर्व-उपरतः । सः । सत्-चित्-आनन्द-अद्वय-चित्-घनः । सम्पूर्ण-आनन्द-एक-बोधः । ब्रह्म । एव । अहम् । अमि । इति । अनवरतम् । ब्रह्म-प्रणव-अनुसन्धानॆन । यः । कृत-कृत्यः । भवति । सः । ह । परमहंस-परिव्राट् । इति । उपनिषत् ॥५॥
bhagavan katham ayajñopavītty aśikhī sarvakarmaparityaktaḥ kathaṃ brahmaniṣṭhāparaḥ kathaṃ brāhmaṇa iti brahmā pṛcchati | sa hovāca viṣṇur bho bho'rbhaka yasyāsty advaitam ātmajñānaṃ tadeva yajñopavītam | tasya dhyānaniṣṭhaiva śikhā | tatkarma sa pavitram | sa sarvakarmakṛt | sa brāhmaṇaḥ | sa brahmaniṣṭhāparaḥ | sa devaḥ | sa ṛṣiḥ | sa tapasvī | sa śreṣṭhaḥ | sa eva sarvajyeṣṭhaḥ | sa eva jagadguruḥ | sa evāhaṃ viddhi | loke paramahaṃsaparivrājako durlabhataraḥ yady eko'sti | sa eva nityapūtaḥ | sa eva vedapuruṣo mahāpuruṣo yastaccittaṃ mayy evāvatiṣṭhate | ahaṃ ca tasminn evāvasthitaḥ | sa eva nityatṛptaḥ | sa śītoṣṇasukhaduḥkhamānāvamānavarjitaḥ | sa nindāmarṣasahiṣṇuḥ | sa ṣaḍūrmivarjitaḥ | ṣaḍbhāvavikāraśūnyaḥ | sa jyeṣṭhājyeṣṭhavyavadhānarahitaḥ | sa svavyatirekeṇa nānyad draṣṭā | āśāmbaro na namaskāro na svāhākāro na svadhākāraś ca na visarjanaparo nindāstutivyatirikto na mantratantrōpāsako devāntaradhyānaśūnyo lakṣyālakṣyanivartakaḥ sarvoparataḥ sa saccidānandādvayacidghanaḥ sampūrṇānandaikabodho brahmaivāham amīti anavarataṃ brahmapraṇavānusandhānena yaḥ kṛtakṛtyo bhavati sa ha paramahaṃsaparivrāḍ ity upaniṣat ||5||
برہما نے پوچھا: «اے بھگون! جو سنیاسی نہ یَجنوپویت (مقدّس جنیو) رکھتا ہے، نہ شِکھا (چوٹی)، اور جس نے سب کرم و رسومات ترک کر دی ہیں—وہ برہمن میں کیسے ثابت قدم رہتا ہے، اور وہ برہمن (برہمنہ) کیسے کہلاتا ہے؟» وشنو نے فرمایا: «اے بچے! جس کے پاس آتما کا اَدویت (غیر دوئی) گیان ہے، اسی کا وہی یَجنوپویت ہے۔ دھیان میں اس کی اٹل نِشٹھا ہی اس کی شِکھا ہے۔ وہی گیان اس کا کرم ہے، وہی پاک کرنے والا ہے۔ وہی سب کرموں کا کرنے والا ہے۔ وہی برہمن ہے۔ وہی برہمنِشٹھ ہے۔ وہی دیو ہے، رِشی ہے، تپَسوی ہے، شریشٹھ ہے؛ وہی سب میں سب سے بڑا ہے؛ وہی جگت گرو ہے—اسے میرا ہی روپ جان۔ اس لوک میں پرمہنس پریوراجک نہایت نایاب ہے، اگر ایک بھی ہو۔ وہی نِتیہ پَوِتر ہے؛ وہی وید-پُرش، مہاپُرش ہے جس کا چِتّ میرے ہی اندر ٹھہرا رہتا ہے، اور میں بھی اسی میں ٹھہرا ہوں۔ وہی نِتیہ تریپت ہے؛ سردی و گرمی، سکھ و دکھ، مان و اَپمان سے پرے ہے۔ وہ نِندا کو بے رنجش سہتا ہے۔ وہ چھ لہروں (شَڈ اُورمی) سے آزاد ہے؛ وجود کی چھ تبدیلیوں سے خالی ہے۔ وہ بڑے اور چھوٹے کے بھید سے رہت ہے۔ اپنے سوا کسی دوسرے کو نہیں دیکھتا۔ اس کا لباس آشا/آکاش ہے؛ نہ نمسکار، نہ ‘سواہا’، نہ ‘سودھا’، نہ رسمِ وِسرجن کی رغبت؛ نِندا و ستوتی سے ماورا؛ منتر و تنتر پر آدھار رکھنے والا پوجک نہیں؛ دوسرے دیوتاؤں کے دھیان سے خالی؛ لکشّیہ اور اَلکشّیہ دونوں سے واپس ہٹنے والا؛ سب بیرونی کرموں سے اُوپرَت۔ وہ سَت-چِت-آنند کی اَدویت چِدگھَن، پورن آنند کی ایک ہی بودھ ہے۔ ‘میں ہی برہمن ہوں’—اس ادراک کے ساتھ اوم کے برہمن-پرنَو کا لگاتار اَنوسندھان کر کے وہ کِرتکِرتیہ ہو جاتا ہے۔ یہی پرمہنس پریوراجک ہے—یہی اُپنشد کا اُپدیش ہے۔
Brahmā asks: “Venerable one, how is (the renunciant) without the sacred thread, without the topknot, having abandoned all rites—how is he devoted to steadfastness in Brahman, and how is he a brāhmaṇa?” Viṣṇu replied: “O child, for him who has non-dual knowledge of the Self, that alone is the sacred thread. His firm establishment in meditation itself is the topknot. That (knowledge) is his rite; it is purifying. He is the performer of all rites. He is a brāhmaṇa. He is devoted to steadfastness in Brahman. He is a god; he is a seer; he is an ascetic; he is the best; he alone is the eldest of all; he alone is the teacher of the world—know him to be myself. In the world, a supreme-swan wandering mendicant is rarer still, if even one exists. He alone is ever pure; he alone is the Veda-person, the great person, whose mind rests in me alone, and I too abide in him alone. He alone is ever content; he is free from cold and heat, pleasure and pain, honor and dishonor. He endures censure without resentment. He is free from the six waves; devoid of the six modifications of being. He is without the distinction of elder and younger. Apart from himself he sees no other. His garment is hope (i.e., the sky/space); he has no salutation, no ‘svāhā’, no ‘svadhā’, and is not intent on ritual dismissal; he is beyond blame and praise; he is not a worshipper dependent on mantras and tantras; he is devoid of meditation on other deities; he withdraws from the ‘aim’ and the ‘non-aim’; he has ceased from all (external) activity. He is the compact mass of non-dual consciousness—existence, consciousness, bliss; the single awareness of complete bliss. By unceasing contemplation of Brahman through the syllable Oṃ—(knowing) ‘I am Brahman indeed’—he becomes one who has accomplished what is to be accomplished. Such is the supreme-swan wandering renunciant—thus (teaches) the Upaniṣad.