Verse 21

Kaivalya

Sanskrit (Devanagari)

अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्णः ।

अहं विजानामि विविक्तरूपो न चास्ति वेत्ता मम चित्सदाऽहम् ॥

वेदैरनेकैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥

Padapatha (Word Split)

अ-पाणि-पादः । अहम् । अ-चिन्त्य-शक्तिः । पश्यामि । अ-चक्षुः । सः । शृणोमि । अ-कर्णः ।

अहम् । विजानामि । विविक्त-रूपः । न । च । अस्ति । वेत्ता । मम । चित् । सदा । अहम् ।

वेदैः । अनेकैः । अहम् । एव । वेद्यः । वेदान्त-कृत् । वेद-वित् । एव । च । अहम् ।

IAST Transliteration

apāṇipādo ’ham acintyaśaktiḥ paśyāmy acakṣuḥ sa śṛṇomy akarṇaḥ |

ahaṃ vijānāmi viviktarūpo na cāsti vettā mama cit sadā ’ham ||

vedair anekair aham eva vedyo vedāntakṛd vedavideva cāham ||

Translation

میں بے ہاتھ اور بے پاؤں ہوں، ناقابلِ تصور شکتی والا؛ میں آنکھوں کے بغیر دیکھتا ہوں اور کانوں کے بغیر سنتا ہوں۔ میں جانتا ہوں—اپنی جداگانہ حقیقت میں؛ اور میرا کوئی جاننے والا نہیں۔ میں سدا چِت ہوں۔ بہت سے ویدوں کے ذریعے میں ہی جانا جانے والا ہوں؛ میں ہی ویدانت کا کرنے والا ہوں، اور میں ہی وید کا جاننے والا ہوں۔

Academic Translation

Without hands and feet am I, of inconceivable power; I see without eyes, and I hear without ears. I know—of distinct (separate) nature; and there is no knower of me. I am ever consciousness. By many Vedas I alone am to be known; I am the maker of Vedānta, and I am indeed the knower of the Veda.

Verse Context

• Nirguṇa Brahman as self-luminous consciousness beyond sense-organs; the Self as the ultimate subject (cannot be objectified)
• Mahavakya: Strongly supports ‘Prajñānam Brahma’ (Aitareya) by identifying the Self with consciousness itself; also supports ‘Aham Brahmāsmi’ through first-person identity claims and the unknowability-as-object of the Self.
• Atharva
• Atharva-veda (Kaivalya Upaniṣad; śākhā attribution not firmly established) Shakha
• Chandas: Mixed metrical Upaniṣadic verse; first two lines often scan like Triṣṭubh/Jagatī-style cadence; last line closer to Anuṣṭubh-like balance in some recensions (not strictly uniform).