Verse 41
Akshi
विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्राज्ञादिलक्षणम्। वाच्यवाच्यकताभेदाभेदेनानुपलब्धितः॥ अकारमात्रं विश्वः स्यादुकारतैजसः स्मृतः। प्राज्ञो मकार इत्येवं परिपश्येत्क्रमेण तु॥ समाधिकालात्प्रागेव विचिन्त्यातिप्रयत्नतः। स्थूलसूक्ष्मक्रमात्सर्वं चिदात्मनि विलापयेत्॥ चिदात्मानं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसदद्वयः। परमानन्दसन्देहो वासुदेवोऽहम् ओमिति॥ आदिमध्यावसानेषु दुःखं सर्वमिदं यतः। तस्मात्सर्वं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भवानघ॥ अविद्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितम्। आनन्दममलं शुद्धं मनोवाचामगोचरम्॥ प्रज्ञानघनमानन्दं ब्रह्मास्मीति विभावयेत्॥
विदेह-मुक्तता । अत्र । उक्ता । सप्तमी । योग-भूमिका । अगम्या । वचसाम् । शान्ता । सा । सीमा । सर्व-भूमिषु ॥ लोक-अनुवर्तनम् । त्यक्त्वा । त्यक्त्वा । देह-अनुवर्तनम् । शास्त्र-अनुवर्तनम् । त्यक्त्वा । स्व-अध्यास-अपनयम् । कुरु ॥ ओङ्कार-मात्रम् । अखिलम् । विश्व-प्राज्ञ-आदि-लक्षणम् । वाच्य-वाच्यकता-भेद-अभेदेन । अनुपलब्धितः ॥ अकार-मात्रम् । विश्वः । स्यात् । उकारता । तैजसः । स्मृतः । प्राज्ञः । मकारः । इति । एवम् । परिपश्येत् । क्रमेण । तु ॥ समाधि-कालात् । प्राक् । एव । विचिन्त्यात् । अति-प्रयत्नतः । स्थूल-सूक्ष्म-क्रमात् । सर्वम् । चित्-आत्मनि । विलापयेत् ॥ चित्-आत्मानम् । नित्य-शुद्ध-बुद्ध-मुक्त-सत्-अद्वयः । परम्-आनन्द-सन्देहः । वासुदेवः । अहम् । ओम् । इति ॥ आदि-मध्य-अवसानेषु । दुःखम् । सर्वम् । इदम् । यतः । तस्मात् । सर्वम् । परित्यज्य । तत्त्व-निष्ठः । भव । अनघ ॥ अविद्या-तिमिर-अतीतम् । सर्व-आभास-विवर्जितम् । आनन्दम् । अमलम् । शुद्धम् । मनः-वाचाम् । अगोचरम् ॥ प्रज्ञान-घनम्-आनन्दम् । ब्रह्म । अस्मि । इति । विभावयेत् ॥
videhamuktatātroktā saptamī yogabhūmikā | agamyā vacasāṃ śāntā sā sīmā sarvabhūmiṣu॥ lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam | śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru॥ oṅkāramātramakhilaṃ viśvaprajñādilakṣaṇam | vācya-vācyakatā-bhedābhedenānupalabdhitaḥ॥ akāramātraṃ viśvaḥ syād ukāratā taijasaḥ smṛtaḥ | prājño makāra ity evaṃ paripaśyet krameṇa tu॥ samādhikālāt prāgeva vicintyātiprayatnataḥ | sthūlasūkṣmakramāt sarvaṃ cidātmani vilāpayet॥ cidātmānaṃ nityaśuddhabuddhamuktasadadvayaḥ | paramānandasandeho vāsudevo'ham om iti॥ ādimadhyāvasāneṣu duḥkhaṃ sarvamidaṃ yataḥ | tasmāt sarvaṃ parityajya tattvaniṣṭho bhavānagha॥ avidyātimirātītaṃ sarvābhāsavivarjitam | ānandamamalaṃ śuddhaṃ manovācām agocaram॥ prajñānaghanamānandaṃ brahmāsmīti vibhāvayet॥
ساتویں یوگ بھومی کو ‘وِدَیہ مُکتی’ کہا گیا ہے؛ وہ کلام سے ماورا، پُرسکون اور تمام مدارج کی آخری حد ہے۔ دنیا کی پیروی، بدن کی پیروی اور حتیٰ کہ شاستر کی پیروی چھوڑ کر ادھیاس (فوق اندازی) کو دور کرو۔ یہ سارا عالم محض اومکار ہے—ویشو، تیجس، پراج्ञ وغیرہ کی علامتوں کے ساتھ؛ کیونکہ وाच्य و وाचک کے فرق و عدمِ فرق کا ادراک نہیں ہوتا، اس لیے وہی ایک ہے۔ ‘ا’ ویشو ہے، ‘اُ’ تیجس، اور ‘م’ پراج्ञ—اس ترتیب سے دھیان کرو۔ سمادھی سے پہلے ہی بڑی کوشش سے وچار کر کے، ثقیل سے لطیف تک سب کو چِد آتما میں لَے کر دو۔ چِد آتما نِتیہ شُدھ، بُدھ، مُکت، سَت، اَدوَیت اور پرمانند سوروپ ہے—“میں واسودیو ہوں، اوم۔” ابتدا، وسط اور انتہا میں یہ سب دکھ ہے؛ لہٰذا سب چھوڑ کر، اے بےگناہ، تَتّو میں قائم ہو۔ اوِدیا کے اندھیرے سے پرے، ہر آبھاس سے پاک، بےداغ شُدھ آنند، من و گفتار سے ماورا—“میں پرجنان گھَن آنند سوروپ برہمن ہوں” ایسا تفکر کرو۔
Here the seventh yogic stage is declared to be disembodied liberation; it is peaceful, beyond the reach of words, the limit of all stages. Abandoning conformity to the world, abandoning conformity to the body, abandoning conformity even to scripture, remove superimposition. All this is only Oṃ, characterized as Viśva, Prājña, and the rest; because, through (analysis of) difference and non-difference between the signifier and the signified, it is not apprehended (as other than Oṃ). The waking self is the phoneme A; the dream self is remembered as U; Prājña is M—thus one should contemplate in sequence. Even before the time of samādhi, one should reflect with great effort; in the order from gross to subtle, one should dissolve everything into the conscious Self. (Know) the conscious Self as eternally pure, intelligent, free, real, non-dual; of the nature of supreme bliss—“I am Vāsudeva, Oṃ.” Since in beginning, middle, and end all this is suffering, therefore, abandoning everything, be established in truth, O sinless one. Beyond the darkness of ignorance, devoid of all appearances, blissful, stainless, pure, beyond mind and speech—one should contemplate: “I am Brahman, compact mass of consciousness and bliss.”