Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 51

Devanagari script

वीक्षमाणो दिशः सर्वा नारीनिष्क्रामणोद्भवाः । चौरकर्मप्रवृत्तस्य शीतार्तस्य विशेषतः

Transliteration

vīkṣamāṇo diśaḥ sarvā nārīniṣkrāmaṇodbhavāḥ | caurakarmapravṛttasya śītārtasya viśeṣataḥ

Translation

وہ ہر سمت دیکھتا رہا کہ احاطے سے کوئی عورت باہر نکلے؛ چوری کے کام میں لگا ہوا، اور خصوصاً سردی سے ستایا ہوا، وہ چوکس رہا۔

Word by Word

• वीक्षमाणः: looking/observing
• वीक्षमाणः: Kartṛ (Agent, participial)
• Type: Verb
• Root: वि√ईक्ष् (धातु) + शानच् (शतृ/वर्तमानकृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त (present participle); पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन; कर्तरि (while looking)

• दिशः: directions
• दिशः: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया बहुवचन (Accusative plural)

• सर्वाः: all
• सर्वाः: Karma-viśeṣaṇa (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया बहुवचन; विशेषण (all)

• नारी-निष्क्रामण-उद्भवाः: arising from women’s exit/appearance
• नारी-निष्क्रामण-उद्भवाः: Kartṛ-viśeṣaṇa (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नारी (प्रातिपदिक) + निष्क्रामण (प्रातिपदिक) + उद्भव (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास (षष्ठी/सप्तमी-सम्बन्धार्थः): ‘नारीणां निष्क्रामणात् उद्भवाः’; पुंलिङ्ग प्रथमा बहुवचन; विशेषण (arising from women’s coming out)

• चौर-कर्म-प्रवृत्तस्य: of (him) engaged in thieving
• चौर-कर्म-प्रवृत्तस्य: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: चौर (प्रातिपदिक) + कर्म (प्रातिपदिक) + प्रवृत्त (प्रातिपदिक; √वृत् क्त)
• Form: तत्पुरुषसमास: ‘चौरकर्मणि प्रवृत्त’ (engaged in thieving); पुंलिङ्ग षष्ठी एकवचन; सम्बन्धे (of the one engaged...)

• शीत-आर्तस्य: of (him) distressed by cold
• शीत-आर्तस्य: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: शीत (प्रातिपदिक) + आर्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास: ‘शीतेन आर्त’ (afflicted by cold); पुंलिङ्ग षष्ठी एकवचन

• विशेषतः: especially
• विशेषतः: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: विशेष (प्रातिपदिक) + तस् (तसिल्)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय; क्रियाविशेषण (especially)

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator; traditionally Sūta)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A shivering thief hidden in a tree, scanning the temple exits; breath visible in cold air; below, devotees’ lamps and songs continue through the night.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇic motif emerges: even involuntary wakefulness on Śivarātri, in a sacred environment, can become spiritually significant.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The temple precinct of Śiva where the vigil is observed; the narrative emphasizes the sanctity of being near the shrine on Śivarātri.

What ritualistic prescription is mentioned?

Jāgaraṇa (staying awake), shown here as occurring incidentally due to vigilance and cold.