Shloka 17

Varṇa-adhikāra, Karma, and the Protection of One’s Attained Spiritual Status (वर्णाधिकारः कर्म च स्वस्थानरक्षणम्)

Devanagari script

ब्रह्मणत्वं हि दुष्प्राप्यं कृच्छ्रेण साध्यते नरैः । ब्राह्मण्यात्सकलं प्राप्य मोक्षश्चापि मुनीश्वर

Transliteration

brahmaṇatvaṃ hi duṣprāpyaṃ kṛcchreṇa sādhyate naraiḥ | brāhmaṇyātsakalaṃ prāpya mokṣaścāpi munīśvara

Translation

برہمنیت واقعی دشوار الحصول ہے؛ لوگ اسے سخت ریاضت سے ہی حاصل کرتے ہیں۔ برہمنیت سے سب کچھ پا کر، اے مونیِشور، موکش بھی حاصل ہوتا ہے۔

Word by Word

• ब्रह्मणत्वम्: Brahminhood
• ब्रह्मणत्वम्: कर्म (Karma/Object; passive subject)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मणत्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• हि: indeed
• हि: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय (Particle), हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (indeed/for)

• दुष्प्राप्यम्: hard to obtain
• दुष्प्राप्यम्: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Adjective
• Root: दुस् + प्राप्य (कृदन्त; प्र + आप् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); कृदन्तः—तव्यत्/यत्-प्रत्ययान्त विशेषण (प्राप्य = attainable; दुष्-उपसर्गेण ‘hard to’)

• कृच्छ्रेण: with difficulty
• कृच्छ्रेण: करण (Karaṇa/Instrument; manner)
• Type: Noun
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)

• साध्यते: is accomplished/attained
• साध्यते: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: साध् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), कर्मणि-प्रयोग (Passive)

• नरैः: by men
• नरैः: कर्ता (Karta/Agent in passive; instrumental)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural)

• ब्राह्मण्यात्: from Brahmin status
• ब्राह्मण्यात्: अपादान (Apādāna/Source)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन (Singular)

• सकलम्: everything
• सकलम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: सकल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• प्राप्य: having obtained
• प्राप्य: पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund/Absolutive), ‘having obtained’

• मोक्षः: liberation
• मोक्षः: कर्म (Karma/Object; implied ‘is obtained’)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (Conjunction)

• अपि: also
• अपि: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (Particle)

• मुनीश्वर: O lord of sages
• मुनीश्वर: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: मुनि + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन (Singular); समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (मुनीनां ईश्वरः)

Speaker

Not specified in the provided excerpt (context-dependent within Umāsaṃhitā 21)

Shaiva Theology

Tattva Level: pashu

Shiva Form: Dakṣiṇāmūrti

Shakti Dimension

Role: liberating

FAQs

Does this verse define ‘brāhmaṇa’ primarily by birth or by spiritual-ethical qualities?

The verse foregrounds attainability through effort (kṛcchreṇa sādhyate), suggesting an emphasis on cultivated discipline and spiritual-ethical formation (brāhmaṇya) rather than a purely hereditary status; however, Purāṇic passages can vary by context, and a full interpretation should consider the surrounding narrative and normative framework.