Shloka 81

Paramātma-Svarūpa-Nirṇaya: Strī–Puṃ–Napuṃsaka-Vicāra

Inquiry into the Supreme Self and Gendered Forms

Devanagari script

किंचित्कर्तृत्त्त्वहेतुस्स्यात्किंचित्तत्त्वैकसाधनम् । सा तु विद्या भवेद्रागो विषयेष्वनुरंजकः

Transliteration

kiṃcitkartṛtttvahetussyātkiṃcittattvaikasādhanam | sā tu vidyā bhavedrāgo viṣayeṣvanuraṃjakaḥ

Translation

کچھ (علم) احساسِ کرتَریتْو کا سبب بنتا ہے اور کچھ حقیقتِ تَتْو کے ادراک کا واحد وسیلہ۔ وہی ودیا ہے؛ اور راگ وہ دل بستگی ہے جو موضوعاتِ حس میں رغبت اور چمٹاؤ پیدا کرتی ہے۔

Word by Word

• किंचित्: some/partly
• किंचित्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: किंचित् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अनिश्चितपरिमाणवाचक (some)

• कर्तृत्वहेतुः: a cause of agency
• कर्तृत्वहेतुः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कर्तृत्व-हेतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (nom. sg.)

• स्यात्: would be/may be
• स्यात्: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative/विधिलिङ्), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• किंचित्: some/partly
• किंचित्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: किंचित् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अनिश्चितपरिमाणवाचक

• तत्त्वैकसाधनम्: the sole means to (realize) tattva
• तत्त्वैकसाधनम्: कर्ता/विधेय (Predicate nominal)
• Type: Noun
• Root: तत्त्व-एक-साधन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘एकं साधनं तत्त्वस्य/तत्त्वानां’ इति

• सा: she/that (power)
• सा: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषार्थक-निपात (but/indeed)

• विद्या: Vidyā
• विद्या: विधेय (Predicate nominal)
• Type: Noun
• Root: विद्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भवेत्: would be/is said to be
• भवेत्: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• रागः: Rāga (attachment)
• रागः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• विषयेषु: in objects (of sense)
• विषयेषु: अधिकरण (Adhikarana/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विषय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), बहुवचन (loc. pl.)

• अनुरंजकः: that which causes attraction/attachment
• अनुरंजकः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अनु-√रञ्ज् (धातु) + क (कृत्-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि-ण्वुल्/क-प्रत्ययान्त कृतान्त (agentive), ‘अनुरञ्जयति’ इति

Speaker

Lord Shiva (teaching in the Kailāsa-saṃhitā discourse)

Shaiva Theology

Tattva Level: pasha

Shiva Form: Dakṣiṇāmūrti

Shakti Dimension

Role: teaching

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It distinguishes binding cognition that inflates “I am the doer” from liberating Vidyā that leads to tattva-realization; in Shaiva Siddhanta this supports turning from pāśa (bondage like rāga) toward Pati (Shiva) through true knowledge.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Linga/Saguna Shiva worship is meant to purify rāga and kartṛtva-bhāva; when devotion matures, it becomes Vidyā—an inward means to recognize Shiva as the inner Reality beyond mere object-oriented attachment.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Practice japa of the Panchākṣarī (Om Namaḥ Śivāya) with bhāva of surrender, and use Tripuṇḍra-bhasma and Rudrākṣa as reminders to drop doership and restrain attachment to viṣayas.