Shloka 3

पुष्पकविमानवर्णनम्

Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace

Devanagari script

मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायतलोचनाम्।सर्वतः परिचक्राम हनूमानरिसूदनः।।5.9.3।।

Transliteration

mārgamāṇas tu vaidehīṃ sītām āyatalocanām |

sarvataḥ paricakrāma hanūmān arisūdanaḥ ||5.9.3||

Translation

ویدیہ کی بیٹی سیتا، وہ کشادہ چشم، کی تلاش میں ہنومان—دشمنوں کو زیر کرنے والا—ہر سمت گھومتا پھرا اور ہر جگہ جستجو کرتا رہا۔

Word by Word

• मार्गमाणः: searching
• मार्गमाणः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: मृग्/मार्ग् (धातु) + शानच् (प्रत्यय)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्तः (present active participle), परस्मैपदी; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः—‘searching’

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (contrastive particle)

• वैदेहीम्: Vaidehi (Sita)
• वैदेहीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वैदेही (प्रातिपदिक; नाम)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (feminine), द्वितीया विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन (singular)

• सीताम्: Sita
• सीताम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सीता (प्रातिपदिक; नाम)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; वैदेहीम् इत्यस्य अप्पोजिशन (apposition)

• आयत-लोचनाम्: broad-eyed
• आयत-लोचनाम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आयत (प्रातिपदिक) + लोचना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः: आयते लोचने यस्याः सा (broad-eyed)

• सर्वतः: everywhere
• सर्वतः: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; सर्वदिक्-पर्याय (adverb: ‘on all sides’)

• परिचक्राम: went around
• परिचक्राम: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: परि + क्रम् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• हनूमान्: Hanuman
• हनूमान्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हनुमत् (प्रातिपदिक; नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• अरि-सूदनः: slayer of enemies
• अरि-सूदनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अरि (प्रातिपदिक) + सूदन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः: अरिणां सूदनः (slayer of enemies)

Context

Hanuman, the subduer of enemies, went around in search of the large-eyed Vaidehi.

Characters & Entities

• Hanumān
• Sītā
• Vaidehī (Videha)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma as faithful service: Hanumān’s righteous duty is tireless effort for Sītā’s welfare, grounded in truthfulness to his mission.

What is the narrative situation?

After entering Laṅkā, Hanumān systematically searches in every direction for Sītā.

Which character virtue is emphasized?

Perseverance and loyalty—unstopping effort undertaken for another’s protection.