Shloka 10

पुष्पकविमानवर्णनम्

Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace

Devanagari script

तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थं वेश्म चान्यत्सुनिर्मितं।बहुनिर्यूहसङ्कीर्णं ददर्श पवनात्मजः।।5.9.10।।

Transliteration

tasya harmyasya madhya-sthaṃ veśma cānyat su-nirmitaṃ |

bahu-niryūha-saṅkīrṇaṃ dadarśa pavanātmajaḥ ||

Translation

اس محل کے عین بیچ میں پون کے فرزند نے ایک اور نہایت خوش تعمیر رہائش گاہ دیکھی—ایک وسیع مجموعہ جو بے شمار اندرونی کمروں اور حصّوں سے گتھا ہوا تھا۔

Word by Word

• तस्य: of that
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग-सामान्य (contextual)

• हर्म्यस्य: of the palace/mansion
• हर्म्यस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: हर्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), षष्ठी (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन (Singular)

• मध्यस्थम्: situated in the middle
• मध्यस्थम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मध्यस्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन (Singular); विशेषण (qualifying) of वेश्म

• वेश्म: a dwelling/house
• वेश्म: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वेश्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन (Singular)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• अन्यत्: another
• अन्यत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन (Singular); वेश्मणः विशेषण

• सुनिर्मितम्: well-built
• सुनिर्मितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सु-निर्मित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √मा/मि (धातु) + नि + कृ/मित)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; वेश्मणः विशेषण

• बहुनिर्यूहसङ्कीर्णम्: crowded with many projections/structures
• बहुनिर्यूहसङ्कीर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: बहु + निर्यूह + सङ्कीर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन (Singular); वेश्मणः विशेषण; समासः: बहुभिः निर्यूहैः सङ्कीर्णम् (instrumental sense in compound)

• ददर्श: saw
• ददर्श: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• पवनात्मजः: son of the Wind-god (Hanuman)
• पवनात्मजः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पवन + आत्मज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nominative/कर्ता), एकवचन (Singular); समासः: पवनस्य आत्मजः (षष्ठी-तत्पुरुष)

Context

Hanuman saw in the centre of that palace a complex of many well-built houses.

Characters & Entities

• Hanumān

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Patient investigation is presented as part of righteous action: Hanumān’s careful searching supports satya (truth-finding) and fidelity to Rāma’s mission.

What is the narrative situation?

Hanumān proceeds further inside the palace area, observing a dense, multi-chambered residence at the centre.

Which character virtue is emphasized?

Perseverance: he continues systematically despite the scale and complexity of the surroundings.