Ramayana — Sundara Kanda, Sarga 7, Shloka 6

पुष्पकविमानदर्शनम्

The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions

Devanagari script

महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णंश्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम्।नानातरूणां कुसुमावकीर्णंगिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम्।।5.7.6।।

Transliteration

mahītale svargam iva prakīrṇaṁ śriyā jvalantaṁ bahuratnakīrṇam | nānātarūṇāṁ kusumāvakīrṇaṁ girer ivāgraṁ rajasāvakīrṇam ||5.7.6||

Translation

وہ زمین پر بکھرے ہوئے آسمان کے ٹکڑے کی مانند دکھائی دیتا تھا—شری کی چمک سے دہکتا، بے شمار جواہرات سے آراستہ؛ جیسے پہاڑ کی چوٹی، گوناگوں درختوں سے جھڑے پھولوں کے زرِگل سے ڈھکی ہوئی ہو۔

Word by Word

• महीतले: on the earth
• महीतले: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महीतल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• स्वर्गम्: heaven
• स्वर्गम्: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Acc/उपमान), एकवचन

• इव: like
• इव: Upamana-marker (उपमान-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय

• प्रकीर्णम्: scattered, spread out
• प्रकीर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्र (उपसर्ग) + √कॄ (धातु) → प्रकीर्ण (कृदन्त)
• Form: प्रकीर्ण (PPP, क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• श्रिया: with splendour
• श्रिया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (Instr), एकवचन

• ज्वलन्तम्: shining, blazing
• ज्वलन्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: √ज्वल् (धातु) → ज्वलन्त् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• बहु-रत्न-कीर्णम्: strewn with many gems
• बहु-रत्न-कीर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + रत्न (प्रातिपदिक) + कीर्ण (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—बहुभिः रत्नैः कीर्णम् (strewn with many gems)

• नाना-तरूणाम्: of various trees
• नाना-तरूणाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नाना (अव्यय/प्रातिपदिक) + तरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Gen), बहुवचन; समासः—नानाविधाः तरवः (various trees)

• कुसुम-अवकीर्णम्: covered with flowers
• कुसुम-अवकीर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कुसुम (प्रातिपदिक) + अव (उपसर्ग) + √कॄ (धातु) → अवकीर्ण (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—कुसुमैः अवकीर्णम् (covered with flowers)

• गिरेः: of a mountain
• गिरेः: Upamana-sambandha (उपमान-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: गिरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Gen/उपमान-सम्बन्ध), एकवचन

• इव: like
• इव: Upamana-marker (उपमान-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय

• अग्रम्: peak, summit
• अग्रम्: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Acc/उपमान), एकवचन

• रजसा: with dust
• रजसा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: रजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instr), एकवचन

• अवकीर्णम्: covered, strewn
• अवकीर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अव (उपसर्ग) + √कॄ (धातु) → अवकीर्ण (कृदन्त)
• Form: अवकीर्ण (PPP, क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Context

It appeared splendid like a scattered piece of heaven on earth, glittering with countless gems. It looked like a mountain peak covered with pollen of flowers dropped from all kinds of trees.

Characters & Entities

• Hanumān
• heaven (svarga)
• mountain peak (giri-agra)
• gems (ratna)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The ethical teaching is clarity amid allure: Dharma is supported by ‘seeing as it is’ (satya-oriented perception), not being overwhelmed by sensory brilliance.

What is the narrative situation?

Hanumān visually compares the palace/chariot’s brilliance to heaven and a flower-dusted mountain peak while continuing his covert survey.

Which character virtue is emphasized?

Satya-aligned awareness: Hanumān’s mind stays factual and purposeful, even while appreciating poetic beauty.