Ramayana — Sundara Kanda, Sarga 7, Shloka 12

पुष्पकविमानदर्शनम्

The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions

Devanagari script

कृताश्च वैडूर्यमया विहङ्गाः रूप्यप्रवालैश्च तथा विहङ्गाः।चित्राश्च नानावसुभिर्भुजङ्गाः जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः।।5.7.12।।

Transliteration

kṛtāś ca vaiḍūrya-mayā vihaṅgāḥ rūpya-pravālaiś ca tathā vihaṅgāḥ | citrāś ca nānā-vasubhir bhujaṅgāḥ jātyānurūpās turagāḥ śubhāṅgāḥ ||

Translation

وہاں ویدوریہ (لاجورد) سے تراشے ہوئے پرندے تھے، اور اسی طرح چاندی اور مرجان سے بنے ہوئے پرندے بھی؛ نیز طرح طرح کے جواہرات سے رنگین سانپ، اور اعلیٰ نسل کے، مبارک اعضا والے گھوڑے تھے جو اپنی شریفانہ نوع کے عین مطابق تھے۔

Word by Word

• कृताः: made/drawn
• कृताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: √कृ (धातु) → कृत (कृदन्त)
• Form: कृताः (PPP, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• वैडूर्य-मयाः: made of vaidūrya
• वैडूर्य-मयाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वैडूर्य (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः—वैडूर्येण मयाः (made of cat’s-eye gem)

• विहङ्गाः: birds
• विहङ्गाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विहङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• रूप्य-प्रवालैः: with silver and coral
• रूप्य-प्रवालैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: रूप्य (प्रातिपदिक) + प्रवाल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—रूप्यं च प्रवालं च (dvandva) तैः

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• तथा: likewise
• तथा: Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; likewise

• विहङ्गाः: birds
• विहङ्गाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विहङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• चित्राः: variegated
• चित्राः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: चित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• नाना-वसुभिः: with various gems
• नाना-वसुभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: नाना (अव्यय/प्रातिपदिक) + वसु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—नानाविधानि वसूनि (various gems/treasures)

• भुजङ्गाः: serpents
• भुजङ्गाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भुजङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• जाति-अनुरूपाः: befitting their kind
• जाति-अनुरूपाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: जाति (प्रातिपदिक) + अनुरूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः—जात्या अनुरूपाः (befitting their breed)

• तुरगाः: horses
• तुरगाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तुरग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• शुभ-अङ्गाः: having auspicious limbs
• शुभ-अङ्गाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहिः—शुभानि अङ्गानि येषाम्

Context

Inside were birds made of vaidurya, silver and corals. There were colourful serpents made of various gems, and high-class horses of exquisite limbs drawn.

Characters & Entities

• Vaiḍūrya (gem)
• Pravāla (coral)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse supports the dharmic lesson of discernment: outward magnificence can be manufactured; righteousness depends on inner truth and purpose, not ornament.

What is the narrative situation?

Hanumān observes the ornate, jewel-crafted figures and designs within the splendid setting he is traversing.

Which character virtue is emphasized?

Discernment (viveka) and focus—he notes details without losing direction.