Previous Verse
Next Verse

Shloka 20

मधुवनप्रवेशः — The Vanaras Enter Madhuvana

Honey-Grove Episode

स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः।चकार भूयो मतिमुग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः।।।।

sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno vanasya goptā harivīra-vṛddhaḥ |

cakāra bhūyo matim ugra-tejā vanasya rakṣāṃ prati vānarēbhyaḥ ||

اُن بزرگوں کی ڈانٹ سے ملامت پاتے ہوئے، ہری ویروں میں وہ بوڑھا سردار—باغ کا سخت گیر نگہبان—پھر سے اسی فکر میں پڑ گیا کہ وانروں کے مقابلے میں اس وَن کی رکھوالی کیسے کی جائے۔

सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तैःby them
तैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
प्रवृद्धैःelder/advanced
प्रवृद्धैः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्र-वृद्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषणम् (taiḥ)
परिभर्त्स्यमानःbeing reprimanded
परिभर्त्स्यमानः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeVerb
Rootपरि-भर्त्स् (धातु)
Formशानच्/मान-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त (present passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (saḥ)
वनस्यof the grove
वनस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
गोप्ताguardian
गोप्ता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगोप्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हरिवीरवृद्धःan aged hero among monkeys
हरिवीरवृद्धः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहरि-वीर-वृद्ध (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; apposition to goptā
चकारmade/formed
चकार:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
भूयःagain
भूयः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootभूयः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
मतिम्a plan/thought
मतिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
उग्रतेजाःof fierce energy
उग्रतेजाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootउग्र-तेजस् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (saḥ/goptā)
वनस्यof the grove
वनस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
रक्षाम्protection
रक्षाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरक्षा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रतिtowards/for
प्रति:
Prayojana-dyotaka (प्रयोजनद्योतक)
TypeIndeclinable
Rootप्रति (अव्यय)
Formउपसर्ग/अव्यय; अर्थे ‘towards/for’
वानरेभ्यःto the monkeys
वानरेभ्यः:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootवानर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी/पञ्चमी, बहुवचन; here चतुर्थी (dative) with prati: ‘for/against the monkeys’ contextually ‘towards the monkeys’

The elderly Dadhimukha who was the powerful protector of the garden reprimanded them and devised yet again a plan to protect it.

D
Dadhimukha (implied as grove-guardian)
V
vānaras
M
Madhuvana (implied grove)

FAQs

Dharma as duty to protect entrusted resources: even under pressure, the guardian persists in safeguarding what belongs to the community/king.

Dadhimukha, responsible for the grove, is urged by elders to act; he plans again to restrain the unruly vānaras.

Steadfast responsibility (kartavya-niṣṭhā): he continues planning protection rather than yielding to fear or confusion.