Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

षट्पञ्चाशः सर्गः — वैदेही-आश्वासनम् तथा अरिष्टारोहणम्

Consoling Sita and Ascending Mount Arishta

मेघपादनिभैः पादैः प्रक्रान्तमिव सर्वतः।जृंम्भमाणमिवाऽकाशे शिखरैरभ्रमालिभिः।।।।

megha-pāda-nibhaiḥ pādaiḥ prakrāntam iva sarvataḥ |

jṛmbhamāṇam ivākāśe śikharair abhra-mālibhiḥ ||

بادلوں کے قدموں جیسے دامنوں کے پاؤں لیے وہ ہر سمت گویا قدم بڑھاتی تھی؛ اور بادلوں کی مالاؤں سے گھری چوٹیوں کے ساتھ، گویا آکاش میں جمبھائی لے کر بلند ہوتی تھی۔

megha-pāda-nibhaiḥwith (feet) resembling cloud-feet
megha-pāda-nibhaiḥ:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootmegha (प्रातिपदिक) + pāda (प्रातिपदिक) + nibha (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचनम्; समासः: 'मेघपादेन निभः' = like the feet of clouds
pādaiḥwith feet
pādaiḥ:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootpāda (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचनम्
prakrāntam(as if) striding
prakrāntam:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Rootpra-√kram (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), द्वितीया-एकवचनम्; 'having stepped/stridden'
ivaas if
iva:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमा-अव्यय
sarvataḥeverywhere / on all sides
sarvataḥ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootsarvatas (अव्यय)
Formअव्यय, देश/परिमाण-अर्थे (adverb: 'on all sides')
jṛmbhamāṇam(as if) yawning / opening wide
jṛmbhamāṇam:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Root√jṛmbh (धातु)
Formवर्तमानकाले शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त (present middle participle), द्वितीया-एकवचनम्
ivaas if
iva:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमा-अव्यय
ākāśein the sky
ākāśe:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootākāśa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचनम्
śikharaiḥwith peaks
śikharaiḥ:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootśikhara (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचनम्
abhra-mālibhiḥwith cloud-rows
abhra-mālibhiḥ:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootabhra (प्रातिपदिक) + mālin (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचनम्; समासः: 'अभ्राणां माली' = having garlands/rows of clouds

With the ranges of foot-hills appearing like the feet of clouds traversing, with its peaks like garlands of clouds traversing over the mountain, it made one feel it was yawning.

M
megha (cloud)
Ā
ākāśa (sky)
P
parvata (mountain)

FAQs

Dharma involves right orientation—lifting one’s vision upward (ākāśa) toward higher aims. The mountain’s ‘striding’ and ‘yawning to the sky’ can be read as a metaphor for expansive, goal-directed effort.

The landscape is described in animated metaphors, continuing the atmospheric setting within Sundarakāṇḍa 56.

Utsāha (energetic resolve): the imagery of striding suggests forward movement aligned with purposeful mission.