Shloka 60

इन्द्रजित्प्रेषणम्—ब्रह्मास्त्रबन्धः, हनूमद्ग्रहणं, रावणसभाप्रवेशः

Indrajit’s Deployment—Brahmāstra Binding, Hanuman’s Capture, Entry into Ravana’s Court

Devanagari script

सरोषसम्वर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य।अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत्तं प्रति मन्त्रिमुख्यान्।।।।

Transliteration

saroṣa-saṃvartita-tāmradṛṣṭir daśānanas taṃ kapim anvavekṣya | athopaviṣṭān kulaśīla-vṛddhān samādiśat taṃ prati mantrimukhyān ||

Translation

دشآنن، غضب سے اس کی تانبئی سرخ آنکھیں گھوم رہی تھیں، اس بندر کو ٹکٹکی باندھ کر دیکھتا رہا۔ پھر اس نے حسب و نسب اور سیرت میں بزرگ اپنے وزیرانِ خاص کو حکم دیا کہ اس معاملے میں اس سے بازپرس کریں۔

Word by Word

• सरोषसम्वर्तितताम्रदृष्टिः: whose eyes were reddened by rage
• सरोषसम्वर्तितताम्रदृष्टिः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय-उपसर्गवत्) + रोष (प्रातिपदिक) + सम्वर्तित (कृदन्त) + ताम्र (प्रातिपदिक) + दृष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा, एकवचनम्; बहुव्रीहिः: यस्य दृष्टिः रोषेण सम्वर्तिता ताम्रा च (whose eyes are reddened/rolled by rage)

• दशाननः: the ten-faced one (Ravana)
• दशाननः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दश (प्रातिपदिक) + आनन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा, एकवचनम्; बहुव्रीहिः: दश आननानि यस्य (ten-faced; Ravana)

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, एकवचनम्

• कपिम्: the monkey
• कपिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कपि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, एकवचनम्; तं इति सर्वनामस्य विशेष्यः

• अन्ववेक्ष्य: having observed
• अन्ववेक्ष्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अनु+अव+ईक्ष् (धातु) → अन्ववेक्ष्य (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (Gerund), ‘having looked at/observed’

• अथ: then
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्ययम्

• उपविष्टान्: seated
• उपविष्टान्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उप+विश् (धातु) → उपविष्ट (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त), पुंलिङ्गे द्वितीया, बहुवचनम्; ‘seated’

• कुलशीलवृद्धान्: elders of noble family and conduct
• कुलशीलवृद्धान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुल (प्रातिपदिक) + शील (प्रातिपदिक) + वृद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, बहुवचनम्; समासः (बहुपद) तत्पुरुष-भावः: कुलस्य शीलस्य च वृद्धाः (elders of noble lineage and conduct)

• समादिशत्: ordered/instructed
• समादिशत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्+आ+दिश् (धातु)
• Form: लकारः लङ् (Imperfect), पुरुषः प्रथमः, वचनम् एकवचनम्, परस्मैपदम्

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, एकवचनम्

• प्रति: regarding/towards
• प्रति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रति (अव्यय)
• Form: उपसर्ग/अव्ययम्; ‘towards/with regard to’

• मन्त्रिमुख्यान्: the chief ministers
• मन्त्रिमुख्यान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मन्त्रिन् (प्रातिपदिक) + मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, बहुवचनम्; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः: मन्त्रिणां मुख्याः (chief ministers)

Context

That ten-headed rakshasa king, rolling his red eyes rapidly in rage and observing the monkey unwinkingly ordered the noble and aged ministers of his clan to interrogate Hanuman.

Characters & Entities

• Rāvaṇa (Daśānana)
• Hanumān

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Even amid rage, procedure appears: inquiry before action. Dharma favors measured response—seeking facts—over impulsive punishment, though Rāvaṇa’s anger still colors the act.

What is the narrative situation?

Rāvaṇa, furious on seeing Hanumān, instructs senior ministers to interrogate him.

Which character virtue is emphasized?

Administrative restraint and counsel-taking (through ministers), set against the vice of uncontrolled anger.