Shloka 19

अभिज्ञानमणि

प्रदानम् — The Signet Jewel as Proof and the Consolation of Sita

Devanagari script

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः।भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दादनुमानयत्।।।।

Transliteration

tatas taṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ | bhartṛ-snehānvitaṃ vākyaṃ sauhārdād anumānayat ||

Translation

پھر سیتا جی نے، جب وہ روانہ ہونے لگا، اسے بار بار دیکھتے ہوئے، اپنے پتی کے سنےہ سے بھرے ہوئے کلمات محبت و مروّت کے ساتھ نرمی سے کہے۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: सम्बन्ध (Temporal adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्यय; अपादान/काल/क्रम (then, thereafter)

• तम्: him
• तम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, पुल्लिङ्ग

• प्रस्थितम्: departing, set out
• प्रस्थितम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्र-स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (Past passive participle), द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, पुल्लिङ्ग; ‘gone/setting out’ (qualifies tam)

• सीता: Sita
• सीता: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सीता (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग

• वीक्षमाणा: looking at
• वीक्षमाणा: कर्ता-विशेषण (Participial qualifier of subject)
• Type: Verb
• Root: वीक्ष् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (Present active participle), प्रथमा, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग; ‘looking’

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरावृत्ति (again)

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरावृत्ति (again)

• भर्तृस्नेहान्वितम्: endowed with love for her husband
• भर्तृस्नेहान्वितम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भर्तृ-स्नेह-अन्वित (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; विशेषणम् (qualifies vākyaṃ); समासः: षष्ठी-तत्पुरुष (भर्तुः स्नेहः) + क्त-आधारित ‘अन्वित’

• वाक्यम्: message, speech
• वाक्यम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग

• सौहार्दात्: out of friendliness/affection
• सौहार्दात्: हेतु/अपादान (Cause/Source)
• Type: Noun
• Root: सौहार्द (प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग

• अनुमानयत्: made (him) understand, conveyed
• अनुमानयत्: क्रिया (Main verb)
• Type: Verb
• Root: अनु-मा (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद; causative sense ‘made understand/inferred’

Context

Sita again and again looked at Hanuman who was about to start. She made him understand her words conveying her love for Rama.

Characters & Entities

• Sītā
• Hanumān
• Rāma (implied as husband)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is fidelity and steadfast relational duty: even in separation, Sītā preserves marital devotion and communicates it with dignity.

What is the narrative situation?

As Hanumān prepares to leave Laṅkā, Sītā repeatedly looks at him and entrusts affectionate, husband-centered words to be conveyed to Rāma.

Which character virtue is emphasized?

Sītā’s unwavering loyalty and tenderness, expressed with restraint and propriety.