Shloka 95

समुद्रलङ्घनारम्भः

Commencement of the Ocean-Crossing

Devanagari script

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान्।।।।हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः।

Transliteration

sa eṣa kapiśārdūlas tvām upary eti vīryavān | hanūmān rāmakāryārthaṃ bhīmakarmā kham āplutaḥ ||

Translation

وہی زور آور کپیشاردول—بندروں میں شیر—ہنومان، ہولناک کارناموں والا، رام کے کام کے لیے آسمان میں جست لگا کر تیرتا ہوا تیرے اوپر سے گزر رہا ہے۔

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (Nominative Singular)

• एषः: this
• एषः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन

• कपिशार्दूलः: tiger among monkeys
• कपिशार्दूलः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कपि + शार्दूल (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (कपीनां शार्दूलः); पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन

• उपरि: over; above
• उपरि: Desha-adhikarana (देश-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: उपरि (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपरि-शब्दः (adverb/preposition: above/over)

• एति: goes; comes
• एति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: इ (धातु)
• Form: लट्-लकार; परस्मैपद; प्रथम-पुरुष; एकवचन (3rd sg)

• वीर्यवान्: valiant; powerful
• वीर्यवान्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वीर्यवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; विशेषणम् (qualifying ‘कपिशार्दूलः/हनूमान्’)

• हनूमान्: Hanuman
• हनूमान्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हनूमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन

• रामकार्यार्थम्: for Rama's mission
• रामकार्यार्थम्: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: राम + कार्य + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुष-प्रायः (रामस्य कार्यस्य अर्थः/रामकार्यस्य अर्थः); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन; प्रयोजनार्थे (for the sake of)

• भीमकर्मा: one of dreadful deeds
• भीमकर्मा: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भीम + कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि (भीमं कर्म यस्य सः); पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; विशेषणम्

• खम्: the sky
• खम्: Karma (कर्म/देश)
• Type: Noun
• Root: ख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन; गत्यर्थक्रियायाः कर्मवत् (space traversed)

• आप्लुतः: having leapt; having flown
• आप्लुतः: Karta (कर्ता/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ + प्लु (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP); पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; ‘उत्प्लुतः/आप्लुतः’ = having leapt/flown

Context

"Valiant Hanuman, a tiger among monkeys and a performer of dreadful deeds, is flying over you to fulfil Rama's mission

Characters & Entities

• Samudra (Ocean)
• Maināka
• Hanumān
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Service to a righteous cause: Hanumān’s strength is directed toward Rāma’s dharmic mission, not personal gain.

What is the narrative situation?

Samudra identifies the approaching Hanumān to Maināka, explaining why assistance is needed.

Which character virtue is emphasized?

Vīrya with purpose: courageous power yoked to duty and devotion.