Shloka 58

समुद्रलङ्घनारम्भः

Commencement of the Ocean-Crossing

Devanagari script

तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः।।।।नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ।

Transliteration

tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ |

nayane viprakāśete parvatasthāv ivānalau ||

Translation

جب وہ ہوا کے راستے کے ساتھ آکاش میں دوڑ رہا تھا تو اس کی آنکھیں—بجلی کی چمک جیسی—یوں دہک اٹھیں جیسے پہاڑ پر دو آگیں بھڑک رہی ہوں۔

Word by Word

• तस्य: of him, his
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Possessor)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• विद्युत्-प्रभा-आकारे: having the look of lightning-glow
• विद्युत्-प्रभा-आकारे: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विद्युत् (प्रातिपदिक) + प्रभा (प्रातिपदिक) + आकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (विद्युत्प्रभायाः आकारः = having the appearance of lightning-glow); विशेषणम् (नयने)

• वायु-मार्ग-अनुसारिणः: following the path of the wind
• वायु-मार्ग-अनुसारिणः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वायु (प्रातिपदिक) + मार्ग (प्रातिपदिक) + अनुसारिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (वायुमार्गम् अनुसरन्तौ = following the wind-path); विशेषणम् (नयने)

• नयने: (two) eyes
• नयने: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: नयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्

• विप्रकाशेते: shine brightly
• विप्रकाशेते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: काश् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथम-पुरुषः, द्विवचनम्; आत्मनेपदम्; उपसर्गः—वि

• पर्वत-स्थौ: standing on a mountain
• पर्वत-स्थौ: Upamana (उपमान)
• Type: Adjective
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक) + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (पर्वते स्थौ = situated on a mountain); विशेषणम् (अनलौ)

• इव: like
• इव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्ययम्

• अनलौ: (two) fires
• अनलौ: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: अनल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम्; उपमानम्

Context

As he was moving in the sky following the direction of the wind, his eyes blazed like two fires burning on the mountain, flashing like lightning.

Characters & Entities

• Hanumān
• vāyu (wind)
• ākāśa (sky)
• vidyut (lightning)
• anala (fire)
• parvata (mountain)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Tejas is dharmic when aligned with service: Hanumān’s blazing eyes signify focused awareness used for protection and truthful accomplishment, not domination.

What is the narrative situation?

Hanumān moves swiftly through the air, and the narrator highlights the brilliance of his eyes as an omen of power and success.

Which character virtue is emphasized?

Tejas with ekāgratā (concentration)—radiant energy guided by purpose.