Shloka 23

पञ्चषष्टितमः सर्गः — वानराणां प्लवन-पराक्रम-निरूपणम्

Assessment of the Vanaras’ Leaping Capacity; Jambavan Motivates Hanuman

Devanagari script

भवान्कळत्रमस्माकं स्वामिभावे व्यवस्थितः।स्वामी कळत्रं सैन्यस्य गतिरेषा परन्तप।।।।

Transliteration

bhavān kaḷatram asmākaṃ svāmibhāve vyavasthitaḥ |

svāmī kaḷatraṃ sainyasya gatir eṣā parantapa ||

Translation

آپ ہمارے لیے مالک کے مقام پر قائم ہیں؛ ہمارے لیے آپ گویا محفوظ زوج کی مانند ہیں۔ لشکر کے لیے مالک ہی زوج کے مانند ہوتا ہے—یہی درست ترتیب ہے، اے دشمنوں کو دبانے والے!

Word by Word

• भवान्: you
• भवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; आदरार्थक सर्वनाम

• कळत्रम्: consort/partner
• कळत्रम्: Pratijna (प्रतिज्ञा/statement complement)
• Type: Noun
• Root: कळत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय (predicate nominative)

• अस्माकम्: of us/our
• अस्माकम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, बहुवचन; सर्वनाम

• स्वामिभावे: in the status of lordship
• स्वामिभावे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्वामि (प्रातिपदिक) + भाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (स्वामिनः भावः)

• व्यवस्थितः: are established
• व्यवस्थितः: Pratijna (प्रतिज्ञा/statement complement)
• Type: Adjective
• Root: वि + अव + स्था (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (past participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय-विशेषण (established)

• स्वामी: the master
• स्वामी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्वामिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कळत्रम्: the consort/partner
• कळत्रम्: Pratijna (प्रतिज्ञा/statement complement)
• Type: Noun
• Root: कळत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय (predicate nominative)

• सैन्यस्य: of the army
• सैन्यस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सैन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• गतिः: proper course/way
• गतिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• एषा: this
• एषा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• परन्तप: O scorcher of foes
• परन्तप: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: परन्तप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; बहुव्रीहि (परान् तपति इति)

Context

'O scorcher of enemies, you are established as the commander of the army and it is proper for us to protect you as we protect our wives.

Characters & Entities

• Jāmbavān
• Angada

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma of protection and hierarchy: the community safeguards its leader because the leader’s stability sustains the army’s cohesion and righteous purpose.

What is the narrative situation?

Jāmbavān argues that Angada’s leadership position makes it inappropriate to risk him on the perilous mission.

Which character virtue is emphasized?

Guardianship and loyalty—preserving the one upon whom the group’s coordination depends.