Shloka 14

स्वयंप्रभा

प्रश्नोत्तरम् / Svayamprabha Explains the Golden Forest and Questions the Vanaras

Devanagari script

तमप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुङ्गवम्।।4.51.14।।विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेत्रः पुरन्दरः।

Transliteration

tam apsarasi hemāyāṃ saktaṃ dānavapuṅgavam | vikramyaivāśaniṃ gṛhya jaghānetraḥ purandaraḥ ||

Translation

جب دانَووں کا وہ برگزیدہ ہیمَا نامی اپسرا پر فریفتہ ہوا، تو پُرندر (اِندر) نے بجلی کا وجر اٹھا کر اور پرَاکرم دکھا کر اسے مار گرایا۔

Word by Word

• तम्: him
• तम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम

• अप्सरसि: in/with the apsaras
• अप्सरसि: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अप्सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• हेमायाम्: (named) Hemā
• हेमायाम्: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हेमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; नाम

• सक्तम्: attached/infatuated
• सक्तम्: विशेषण (Adjectival qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सक्त (कृदन्त; √सञ्ज् (धातु))
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त, विशेषण

• दानवपुङ्गवम्: the foremost demon
• दानवपुङ्गवम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दानव + पुङ्गव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दानवानां पुङ्गवः = foremost among demons)

• विक्रम्य: having strode forth
• विक्रम्य: पूर्वक्रिया (prior action)
• Type: Verb
• Root: √क्रम् (धातु) with वि-
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), ‘having advanced/with force’

• एव: indeed
• एव: निपात (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• अशनिम्: thunderbolt
• अशनिम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अशनि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• गृह्य: having taken
• गृह्य: पूर्वक्रिया (prior action)
• Type: Verb
• Root: √ग्रह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-प्राय (absolutive/gerund; Vedic/epic form), ‘having taken’

• जघान: struck, slew
• जघान: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: √हन् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• पुरन्दरः: Purandara (Indra)
• पुरन्दरः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुरन्दर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; उपाधि/विशेषण-रूपे नाम

Context

'Seeing this great demon in love with a heavenly apsara (nymph) called Hema, Lord Indra with all his might attacked him with his thunderbolt.

Characters & Entities

• Svayaṃprabhā
• Hēmā
• apsaras
• Purandara (Indra)
• aśani (thunderbolt)
• dānava (Maya implied)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Unchecked desire (kāma) can lead to ruin; dharma requires mastery over infatuation, and cosmic order is portrayed as correcting excess.

What is the narrative situation?

Svayaṃprabhā recounts the turning point: Indra attacks the demon when he is distracted by infatuation with Hēmā.

Which character virtue is emphasized?

For Indra: protection of order; for the listener: vigilance against desire that weakens judgment.