Shloka 11

ऋक्षबिलप्रवेशः

Entry into the Rikshabilam Cave

Devanagari script

संञ्जातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः।।।।अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः।

Transliteration

sañjātapariśaṅkās te tad bilam plavagottamāḥ |

abhyapadyanta saṅhṛṣṭās tejovanto mahābalāḥ ||

Translation

وہ بہترین بندر، جو عظیم قوت اور تابندگی والے تھے، اگرچہ دل میں اندیشہ پیدا ہو گیا تھا، پھر بھی جوش و عزم کے ساتھ خوش دلی سے اس غار کی طرف بڑھ گئے۔

Word by Word

• संञ्जात-परिशङ्काः: having arisen suspicion/fear
• संञ्जात-परिशङ्काः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: संञ्जात (कृदन्त, सम् + √जन् (धातु)) + परिशङ्का (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (येषां परिशङ्का संञ्जाता ते); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'प्लवगोत्तमाः' इत्यस्य विशेषण

• ते: they
• ते: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'बिलम्' इत्यस्य विशेषण

• बिलम्: cave
• बिलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: बिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• प्लवग-उत्तमाः: the best of the monkeys
• प्लवग-उत्तमाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्लवग (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारयभावः (प्लवगानाम् उत्तमाः); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• अभ्यपद्यन्त: they approached/entered upon
• अभ्यपद्यन्त: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अभि + √पद् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), आत्मनेपद; प्रथम-पुरुष, बहुवचन

• संहृष्टाः: delighted
• संहृष्टाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: संहृष्ट (कृदन्त, सम् + √हृष् (धातु))
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; कर्तृविशेषण

• तेजोवन्तः: radiant/energetic
• तेजोवन्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक) + वत् (मतुप्/वतुप्)
• Form: वतुप्-प्रत्ययान्त विशेषण; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• महाबलाः: very strong
• महाबलाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

Context

The brilliant host of monkeys experienced both fear and joy to see the cave difficult to enter.

Characters & Entities

• Monkeys (vānarāḥ)
• Cave (bila)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is courageous commitment to a righteous task: fear is acknowledged, yet duty compels forward movement in service of truth and justice.

What is the narrative situation?

Despite doubts about the cave’s danger, the monkey leaders decide to proceed toward it as part of the search.

Which character virtue is emphasized?

Courage with self-control—acting despite apprehension, not denying it.