Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

उद्योगप्रवर्तनम्

Mobilization and Counsel on Kingship

हित्वा धर्मं तथाऽर्थं च कामं यस्तु निषेवते।।4.38.21।।स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते।

hitvā dharmaṃ tathārthaṃ ca kāmaṃ yas tu niṣevate | sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate ||

لیکن جو دھرم اور ارتھ کو چھوڑ کر صرف کام کی پیروی کرے، وہ اس شخص کی مانند ہے جو درخت کی چوٹی پر سویا ہو؛ وہ تب ہی جاگتا ہے جب گر پڑتا ہے۔

हित्वाhaving abandoned
हित्वा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeVerb
Root√हा (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभावः
धर्मम्dharma
धर्मम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्
तथाalso
तथा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्ययम् (adverb: likewise)
अर्थम्wealth
अर्थम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootअर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्
and
:
सम्बन्ध (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्ययम्
कामम्desire
कामम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्
यःwhoever
यः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; सम्बन्धक-सर्वनाम
तुindeed
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविशेषण-अव्ययम् (particle)
निषेवतेpursues
निषेवते:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootनि-√सेव् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
वृक्षाग्रेon a tree-top
वृक्षाग्रे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootवृक्ष + अग्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, सप्तमी (7th/Locative), एकवचनम्; तत्पुरुषः (वृक्षस्य अग्रे = on the top of a tree)
यथाas
यथा:
उपमा-सम्बन्ध (Comparative marker)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formउपमावाचक/प्रकारवाचक-अव्ययम् (as/like)
सुप्तःasleep
सुप्तः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Root√स्वप् (धातु) → सुप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
पतितःfallen
पतितः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Root√पत् (धातु) → पतित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्
प्रतिबुध्यतेwakes up (to find himself fallen)
प्रतिबुध्यते:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootप्रति-√बुध् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; आत्मनेपदम्

'One who neglects dharma and artha and pursues only kama (sensuous enjoyment) is like a man asleep on top of the tree, waking up only to realize that he has fallen down.

R
Rāma
S
Sugrīva
D
Dharma
A
Artha
K
Kāma

FAQs

Unchecked indulgence without duty (dharma) and prudent governance (artha) leads to ruin; ethical life requires restraint and prioritizing what sustains oneself and one’s dependents.

Rāma warns Sugrīva against exclusive pursuit of pleasure, using a vivid metaphor of danger and delayed awakening.

Temperance—control of desire so that rule and responsibility do not collapse.