Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

तारोपदेशः — Tara’s Counsel to Lakshmana

Restraint, Time, and Mobilization

देहधर्मं गतस्यास्य परिश्रान्तस्य लक्ष्मण।अवितृप्तस्य कामेषु कामं क्षन्तुमिहार्हसि।।।।

deha-dharmaṃ gatasya asya pariśrāntasya lakṣmaṇa | avitṛptasya kāmeṣu kāmaṃ kṣantum ihārhasi ||

اے لکشمن! یہ تھکا ماندہ ہے اور جسمانی دھرم کے تابع ہو چکا ہے؛ لذتوں میں ابھی سیر نہیں ہوا؛ اس لیے فی الحال اس کی اس خواہش پرستی کو معاف کر دو۔

देह-धर्मम्bodily duty/need
देह-धर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदेह (प्रातिपदिक) + धर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (देहस्य धर्मः = शारीर-आवश्यकता)
गतस्यof one who has gone to/entered (i.e., attending to)
गतस्य:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootगम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle) 'गत'; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अस्य प्रति)
अस्यof him
अस्य:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
परिश्रान्तस्यof the tired (one)
परिश्रान्तस्य:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootपरि-श्रम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त 'परिश्रान्त'; पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अस्य प्रति)
लक्ष्मणO Lakshmana
लक्ष्मण:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; संबोधन-विभक्ति, एकवचन
अवितृप्तस्यof the unsated
अवितृप्तस्य:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootवि-तृप् (धातु)
Formनञ्-समास/उपसर्ग 'अ' + क्त-प्रत्ययान्त 'तृप्त'; पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अस्य प्रति)
कामेषुin pleasures/desires
कामेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन
कामम्desire/act of love
कामम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
क्षन्तुम्to forgive
क्षन्तुम्:
Prayojana (प्रयोजन/infinitive complement)
TypeVerb
Rootक्षम् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive); क्षन्तुम् = क्षमितुम्
इहhere/now
इह:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेश/कालवाचक-अव्यय (here/now)
अर्हसिyou should
अर्हसि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअर्ह् (धातु)
Formलट्-लकार; परस्मैपद; मध्यम-पुरुष, एकवचन

'O Lakshmana! you should pardon him since he is not yet satisfied, though tired, with the struggle for the fulfilment of his sensual pleasures.

T
Tārā
L
Lakṣmaṇa
S
Sugrīva (implied as 'he')

FAQs

Dharma balances justice with mercy: when lapse arises from weakness rather than malice, patience and corrective time can be righteous.

Tārā requests Lakṣmaṇa to pardon Sugrīva’s present indulgence and fatigue, instead of escalating conflict within Kiṣkindhā.

Forbearance (kṣamā) in Lakṣmaṇa, and Tārā’s pragmatic compassion aimed at restoring duty without violence.