हनूमता सुग्रीवस्य कालधर्मोपदेशः
Hanuman’s Counsel on Timely Ally-Duty
समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्वलाहकम्।सारसाकुलसङ्घुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्।।समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसङ्ग्रहम्।अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसम्।।निर्वृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा।प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान्।।स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्।विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्।।क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः।मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्।।उत्सन्नराज्यसन्देशं कामवृत्तमवस्थितम्।निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्।।प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः।वाक्यविद्वाक्य तत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः।।हितं तत्त्वं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्।प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्।हरीश्वरमुपागम्य हनूमान्वाक्यमब्रवीत्।।
samīkṣya vimalaṁ vyoma gata-vidyud-valāhakam | sārasākula-saṅghuṣṭaṁ ramya-jyotsnānulepanam || samṛddhārthaṁ ca sugrīvaṁ manda-dharmārtha-saṅgraham | atyartham asatāṁ mārgam ekānta-gata-mānasam || nirvṛtta-kāryaṁ siddhārthaṁ pramadābhirataṁ sadā | prāptavantam abhipretān sarvān eva manorathān || svāṁ ca patnīm abhipretāṁ tārāṁ cāpi samīpsitām | viharantam aho-rātraṁ kṛtārthaṁ vigata-jvaram || krīḍantam iva deveśaṁ nandane ’psarasāṁ gaṇaiḥ | mantriṣu nyasta-kāryaṁ ca mantriṇām anavekṣakam || utsanna-rājya-sandeśaṁ kāma-vṛttam avasthitam | niścitārtho ’rtha-tattva-jñaḥ kāla-dharma-viśeṣa-vit || prasādya vākyair madhurair hetumadbhir manoramaiḥ | vākyavid vākya-tattva-jñaṁ harīśaṁ mārutātmajaḥ || hitaṁ tattvaṁ ca pathyaṁ ca sāma-dharmārtha-nītimat | praṇaya-prīti-saṁyuktaṁ viśvāsa-kṛta-niścayam | harīśvaram upāgamya hanūmān vākyam abravīt ||
جب ہنومان نے آسمان کو بالکل صاف دیکھا—نہ بجلی، نہ بادل—اور سارسوں کی آوازوں سے گونجتا ہوا، دلکش چاندنی کے لطیف ملمع سے آراستہ؛ تو اس نے سوگریو کو دیکھا: دولت مند، مگر دھرم اور ارتھ کے جمع کرنے میں سست؛ نالائقوں کے طریقوں کی طرف حد سے زیادہ مائل، اور دل کو تنہائی کی لذتوں میں گاڑھے ہوئے۔ کام پورا ہو چکا تھا، مقصد سِدھ ہو گیا تھا، اور وہ ہمیشہ عورتوں میں محو رہتا—اپنی بیویوں اور اپنی مطلوبہ تارا کے ساتھ دن رات کھیلتا، بےفکر اور بےتب۔ گویا دیویندر نندن ون میں اپسراؤں کے جُھنڈ کے ساتھ کھیل رہا ہو۔ اس نے امورِ سلطنت وزیروں کے سپرد کر رکھے تھے اور خود وزیروں کی خبرگیری نہ کرتا؛ شاہی پیغامات کو نظرانداز کیے ہوئے، کام بھوگ کی روش میں ٹھہرا ہوا تھا۔ تب ماروتی کے پتر ہنومان—پختہ ارادہ، نیتی کے تत्त्वوں کا جاننے والا اور وقت کے دھرم کی باریکیوں کو سمجھنے والا—بندر راجا کے پاس گیا۔ اس نے اعتماد جمانے کا نिश्चय کر کے، میٹھے، معقول اور دلکش کلمات سے اسے راضی کیا، اور پھر وہ بات کہی جو ہِت، سچ، پَتھّیہ اور سام، دھرم، ارتھ اور نیتی کے مطابق تھی—محبت و خیرخواہی سے بھرپور، اور بھروسہ پیدا کرنے والی۔
Hanuman, son of the Wind-god, saw the clear sky flooded with lovely moonlight, free from clouds and lightning and cackling of herons. He noticed that because Sugriva had attained abundant wealth and merit, he was not taking care of the kingdom. He was engrossed in sensual pleasures. Having accomplished the desired object, he was engaged in enjoyment of the company of women, his own wives and Tara, whom he coveted. He was strolling (in the pleasant garden) night and day without caring for the kingdom, entrusting it to the ministers whose movements he did not watch. He was sporting with women like Indra sports with apsaras in the Nandana garden.Hanuman, who was conscious of his duties and responsibilities, who was aware of the importance of action in time and who was skilful in speech approached Sugriva, king of the monkeys. Having decided to take him into confidence, Hanuman spoke in a convincing, well-meaning, sweet, pleasing manner words truthful and helpful, conciliatory and just, full of love and affection:
Rulership demands kāla-dharma—timely performance of duty. Prosperity and pleasure must not eclipse responsibility; truthful, beneficial counsel (satya + hita) is a dharmic corrective.
With the season turned and conditions favorable, Hanuman finds Sugriva absorbed in pleasure and neglecting governance and obligations; Hanuman approaches to counsel him diplomatically.
Hanuman’s strategic righteousness: he combines truth with gentleness—reasoned, affectionate, confidence-building speech aimed at restoring duty.