Shloka 2

प्रस्रवणगिरिवासवर्णनम्

Residence on Mount Prasravana; Counsel during the Rains

Devanagari script

शार्दूलमृगसङ्घुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम्।नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसङ्कुलम्4.27.2।।ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम्।मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिजलाशयम्।।4.27.3।।

Transliteration

śārdūla-mṛga-saṅghuṣṭaṃ siṃhair bhīma-ravair vṛtam |

nānā-gulma-latā-gūḍhaṃ bahu-pādapa-saṅkulam || 4.27.2 ||

ṛkṣa-vānara-gopucchair mārjāraiś ca niṣevitam |

megha-rāśi-nibhaṃ śailaṃ nityaṃ śuci-jalāśayam || 4.27.3 ||

Translation

یہ پہاڑ ببر اور ہرن کی پکار سے گونجتا ہے، اور خوفناک دھاڑ والے شیروں نے اسے گھیر رکھا ہے۔ طرح طرح کی جھاڑیوں اور بیلوں میں چھپا ہوا، بے شمار درختوں سے گھنا ہے۔ ریچھوں، بندروں، لنگوروں اور جنگلی بلیوں کی آمدورفت سے آباد ہے؛ بادلوں کے انبار کی مانند دکھائی دیتا ہے، اور اس میں ہمیشہ پاکیزہ پانی کے تالاب رہتے ہیں۔

Word by Word

• शार्दूलमृगसङ्घुष्टम्: resounding with tigers and deer
• शार्दूलमृगसङ्घुष्टम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: शार्दूल + मृग + सङ्घुष्ट (प्रातिपदिक; √घुष्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषार्थ (शार्दूलमृगैः सङ्घुष्टम् = resounding with tigers and deer); शैलम्-विशेषणम्

• सिंहैः: by lions
• सिंहैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: सिंह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; करण/हेतु (with/by lions)

• भीमरवैः: with terrible roars
• भीमरवैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: भीम + रव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; करण; कर्मधारय (भीमाः रवाः)

• वृतम्: surrounded
• वृतम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वृ (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; शैलम्-विशेषणम् (surrounded)

• नाना: various
• नाना: Avyaya (अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: नाना (अव्यय)
• Form: अव्यय; विशेषणार्थे (various)

• गुल्मलतागूढम्: covered by shrubs and creepers
• गुल्मलतागूढम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: गुल्म + लता + गूढ (प्रातिपदिक; √गुह्/गूढ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषार्थ (गुल्मलताभिः गूढम् = concealed/covered by shrubs and creepers); शैलम्-विशेषणम्

• बहुपादपसङ्कुलम्: crowded with many trees
• बहुपादपसङ्कुलम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: बहु + पादप + सङ्कुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (बहुभिः पादपैः सङ्कुलम् = crowded with many trees); शैलम्-विशेषणम्

• ऋक्षवानरगोपुच्छैः: by bears, monkeys, and apes
• ऋक्षवानरगोपुच्छैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: ऋक्ष + वानर + गोपुच्छ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; द्वन्द्व (ऋक्षाः वानराः गोपुच्छाः); करण (by/with bears, monkeys, and apes)

• मार्जारैः: by wild cats
• मार्जारैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: मार्जार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; करण

• च: and
• च: Avyaya (अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• निषेवितम्: inhabited
• निषेवितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: नि + सेव् (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; शैलम्-विशेषणम् (inhabited/frequented)

• मेघराशिनिभम्: like a mass of clouds
• मेघराशिनिभम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मेघ + राशि + निभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपमान-सम्बन्धी तत्पुरुष (मेघराशेः निभम् = like a mass of clouds); शैलम्-विशेषणम्

• शैलम्: mountain
• शैलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शैल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म (object described/seen)

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Avyaya (अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (always)

• शुचिजलाशयम्: having pure-water pools
• शुचिजलाशयम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: शुचि + जल + आशय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (शुचीनि जलानि यस्मिन् आशये = having pure-water reservoirs/ponds); शैलम्-विशेषणम्

Context

'O dear! look at the mountain peak in the north rising like a rain-cloud.It is auspicious. It resembles a heap of collyrium.

Characters & Entities

• Prasravaṇa (mountain, implied by traditional context)
• lions (siṃha)
• tigers (śārdūla)
• bears (ṛkṣa)
• monkeys (vānara)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is expressed as steadiness and preparedness: the landscape is assessed realistically (danger, shelter, water) so that the righteous mission—searching for Sītā—can be pursued responsibly.

What is the narrative situation?

As the search effort is being organized in Kishkindhā, the speaker describes the mountain terrain—its wildlife, vegetation, and pure water sources—relevant to travel and encampment.

Which character virtue is emphasized?

Practical wisdom and vigilance—carefully observing conditions and conveying them truthfully for the success of a dharmic task.