Shloka 38

वालिवधः

The Slaying of Vali

Devanagari script

नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमंशरोत्तमं काञ्चनरूप्यभुषितम्।ससर्ज दीप्तं तममित्रमर्दनंसधूममग्निं मुखतो यथा हरः4.16.38।।

Transliteration

narottamaḥ kālayugāntakopamaṃ

śarottamaṃ kāñcanarūpyabhūṣitam |

sasarja dīptaṃ tam amitramardanaṃ

sadhūmam agniṃ mukhato yathā haraḥ || 4.16.38 ||

Translation

نَرَوَتَّم نے کالی یُگ کے اختتام کی قہر آلود گھڑی کے مانند ایک بے مثال تیر چھوڑا؛ سونے اور چاندی سے آراستہ، شعلہ زن اور دشمنوں کو روند دینے والا—جیسے ہَر (شیو) کے دہن سے دھواں آلود آگ نکلتی ہو۔

Word by Word

• नरोत्तमः: the best of men (Rama)
• नरोत्तमः: कर्ता (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर-उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (उत्तमः नरः)

• कालयुगान्तकोपमम्: like the wrath at the end of time
• कालयुगान्तकोपमम्: विशेषण (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: काल-युग-अन्त-कोपम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; उपमान-निर्देशक-समासः (कालयुगान्तस्य कोप इव)

• शरोत्तमम्: the best arrow
• शरोत्तमम्: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शर-उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (उत्तमः शरः)

• काञ्चनरूप्यभूषितम्: adorned with gold and silver
• काञ्चनरूप्यभूषितम्: विशेषण (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: काञ्चन-रूप्य-भूषित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-कृदन्त (भूष् धातु + क्त); द्वन्द्व-समाहार-पूर्वपद (काञ्चनं च रूप्यं च) + तत्पुरुषः (ताभ्यां भूषितम्)

• ससर्ज: released / discharged
• ससर्ज: क्रिया (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्

• दीप्तम्: blazing
• दीप्तम्: विशेषण (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: दीप्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-कृदन्त (दीप्/दीप्-दीप्त)

• तम्: that (arrow)
• तम्: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• अमित्रमर्दनम्: enemy-crushing
• अमित्रमर्दनम्: विशेषण (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: अमित्र-मर्दन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अमित्राणां मर्दनम्)

• सधूमम्: with smoke
• सधूमम्: उपमान (उपमानम्)
• Type: Adjective
• Root: स-धूम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (धूमेन सह)

• अग्निम्: fire
• अग्निम्: उपमान (उपमानम्)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• मुखतः: from the mouth
• मुखतः: अपादान (अपादानम्)
• Type: Indeclinable
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb); 'from the mouth'

• यथा: as
• यथा: सम्बन्ध (सम्बन्धः)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमा/प्रकारवाचक-अव्यय (as/just as)

• हरः: Hara (Śiva)
• हरः: कर्ता (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Context

'When the weak-necked Sugriva roars eager to join a duel it is not right on my part to tolerate his arrogance,much less his war-cry.

Characters & Entities

• Rāma (narottama)
• Arrow (śarottama)
• Hara (Rudra/Śiva)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is portrayed as cosmic correction: the enforcement of moral order is likened to end-of-age energy, underscoring the seriousness of wrongdoing and its consequence.

What is the narrative situation?

The narration heightens the moment of release, describing the arrow’s terrifying brilliance and destructive capability.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s tejas (radiant power) in service of a chosen duty—presented in elevated, cosmic imagery.