Shloka 127

पम्पा

तीर-वर्णनम् / Rama’s Lament at Pampa and the Approach to Rishyamuka

Devanagari script

तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा।स लक्ष्मणो राघवमप्रमत्तो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव।।।।

Transliteration

taṃ mattamātaṅgavilāsagāmī gacchantaṃ avyagramanā mahātmā | sa lakṣmaṇo rāghavam apramatto rarakṣa dharmeṇa balena caiva ||

Translation

مہاتما رام مست ہاتھی کی شان دار چال کی مانند، یکسو دل کے ساتھ آگے بڑھتے گئے۔ تب چوکنا لکشمن نے دھرم اور اپنی قوت کے سہارے رگھوَنندَن کی حفاظت کی۔

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; refers to Rama

• मत्तमातङ्गविलासगामी: walking like a playful intoxicated elephant
• मत्तमातङ्गविलासगामी: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मत्त + मातङ्ग + विलास + गामिन् (प्रातिपदिकानि)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष: 'moving with the gait of a playful intoxicated elephant'

• गच्छन्तम्: going
• गच्छन्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; object of 'ररक्ष'

• अव्यग्रमना: with steady mind
• अव्यग्रमना: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अव्यग्र + मनस् (प्रातिपदिकानि)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; 'one whose mind is undistracted'

• महात्मा: great-souled (Lakshmana)
• महात्मा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; apposition to Lakshmana

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• लक्ष्मणः: Lakshmana
• लक्ष्मणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• राघवम्: Rama (descendant of Raghu)
• राघवम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: राघव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• अप्रमत्तः: vigilant
• अप्रमत्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अप्रमत्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; 'vigilant'

• ररक्ष: protected
• ररक्ष: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• धर्मेण: by duty/righteousness
• धर्मेण: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; manner/means

• बलेन: by strength
• बलेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha/Avyaya (अव्यय-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय (conjunction)

• एव: indeed
• एव: Sambandha/Avyaya (अव्यय-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण (emphatic particle)

Context

The great soul, Lakshmana, striding like a mighty elephant, with a steady mind, followed Rama dutifully, protecting him with his strength.

Characters & Entities

• Lakshmana
• Rama (Raghava)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma as loyal service: Lakshmana embodies righteous guardianship—protecting the rightful person through both moral commitment and practical strength.

What is the narrative situation?

While traveling onward, Rama is accompanied closely by Lakshmana, who remains alert and protective.

Which character virtue is emphasized?

Lakshmana’s vigilance (apramāda), devotion, and protective responsibility.