Shloka 2

सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः।।।।प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः।।।।

sukumāro mahāsattvaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ |

puṇḍarīkaviśālākṣas taruṇaḥ priyadarśanaḥ ||

pratyāśvasya muhūrtaṃ tu kālaṃ paramadurmanāḥ |

papāta sahasā totrair hy atividdha iva dvipaḥ ||

بھرت، نازک اندام مگر عظیم حوصلے والا، شیر جیسے چوڑے کندھوں والا، قوی بازو، کنول کی طرح وسیع آنکھوں والا، جوان اور دیدہ زیب—ایک لمحے کو سنبھلا؛ پھر غم سے دل شکستہ ہو کر اچانک یوں گر پڑا جیسے انکُش سے سخت زخمی ہاتھی۔

सुकुमारःdelicate/tender
सुकुमारः:
कर्ता (Karta)
TypeAdjective
Rootसुकुमार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण
महासत्त्वःof great spirit
महासत्त्वः:
कर्ता (Karta)
TypeAdjective
Rootमहासत्त्व (प्रातिपदिक; महा + सत्त्व)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
सिंहस्कन्धःlion-shouldered
सिंहस्कन्धः:
कर्ता (Karta)
TypeAdjective
Rootसिंह-स्कन्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
महाभुजःmighty-armed
महाभुजः:
कर्ता (Karta)
TypeAdjective
Rootमहाभुज (प्रातिपदिक; महा + भुज)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
पुण्डरीकविशालाक्षःlotus-wide-eyed
पुण्डरीकविशालाक्षः:
कर्ता (Karta)
TypeAdjective
Rootपुण्डरीक-विशाल-अक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
तरुणःyouthful
तरुणः:
कर्ता (Karta)
TypeAdjective
Rootतरुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
प्रियदर्शनःpleasing to behold
प्रियदर्शनः:
कर्ता (Karta)
TypeAdjective
Rootप्रिय-दर्शन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
प्रत्याश्वस्यhaving revived
प्रत्याश्वस्य:
पूर्वकाल (Pūrvakāla-kriyā)
TypeVerb
Rootप्रति + आ + श्वस् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund) in Vedic/epic variant form; अर्थ: 'having recovered/breathed again'
मुहूर्तम्for a moment
मुहूर्तम्:
कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa)
TypeNoun
Rootमुहूर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कालपरिमाण (measure of time)
तुbut
तु:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/अनुवाद (but/indeed)
कालम्time
कालम्:
कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'time (duration)'
परमदुर्मनाःutterly distressed
परमदुर्मनाः:
कर्ता (Karta)
TypeAdjective
Rootपरम-दुर्मनस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण; मनस्-शब्द (irregular stem)
पपातfell
पपात:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootपत् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
सहसाsuddenly
सहसा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसहसा (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (suddenly)
तोत्रैःwith goads/whips
तोत्रैः:
करण (Karaṇa)
TypeNoun
Rootतोत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; करण (instrument)
हिindeed
हि:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थ/निश्चय (indeed/for)
अतिविद्धःseverely pierced
अतिविद्धः:
कर्ता (Karta)
TypeVerb
Rootअति + व्यध् (धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त-प्रत्यय), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'pierced severely'
इवlike
इव:
उपमान (Upamāna)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय; उपमानवाचक (simile marker: like/as)
द्विपःan elephant
द्विपः:
उपमान (Upamāna)
TypeNoun
Rootद्विप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Lakshmana, the scorcher of enemies, wearing protective covering for his palms and fingers (made of goha-skin), strapping on his back two quivers filled with arrows,holding a great bow, strung ready, stood sentinel throughout the night guarding the surrounding.

B
Bharata
E
elephant (dvipa)

FAQs

The verse shows the human cost of dharma: even the virtuous are shaken by sorrow when duty and family rupture collide.

Bharata briefly regains composure but collapses again under intense grief.

Bharata’s sensitivity and sincerity—his grief underscores his deep moral involvement and love for Rāma.