Shloka 10

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।।।

tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalir vākyam abravīt | vinīto vinayajñaś ca mātalir vāsavaṃ yathā ||2.40.10||

پھر سمنتر نے—نہایت مؤدّب اور آدابِ خدمت سے واقف—ہاتھ جوڑ کر کاکُتستھ (رام) سے یوں عرض کیا، جیسے ماتلی واسَو (اِندر) سے کہتا ہو۔

ततःthen/thereafter
ततः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (Avyaya), temporal adverb (कालवाचक क्रियाविशेषण)
सुमन्त्रःSumantra
सुमन्त्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsumantra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; proper noun
काकुत्स्थम्to Kakutstha (Rama)
काकुत्स्थम्:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootkākutstha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd case), एकवचन; संबोधितः/प्राप्तव्यः (object of speech)
प्राञ्जलिःwith folded hands
प्राञ्जलिः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootprāñjali (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (with folded palms) qualifying सुमन्त्रः
वाक्यम्words/speech
वाक्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvākya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अब्रवीत्spoke/said
अब्रवीत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootब्रू (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
विनीतःhumble/discipline-trained
विनीतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootvi-nīta (नी धातु + क्त, कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle) used adjectivally
विनयज्ञःknower of propriety
विनयज्ञः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootvinaya-jña (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी/उपपद-भाव: विनयस्य ज्ञः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; conjunction (समुच्चय)
मातलिःMatali
मातलिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmātali (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; upamāna-subject in simile
वासवम्Vasava (Indra)
वासवम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvāsava (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; object with implied verb (e.g., सेवते/अनुगच्छति) in simile-context
यथाas/like
यथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootyathā (अव्यय)
Formअव्यय; comparative particle (उपमा-वाचक)

Then Sumantra who knows the ways of politeness and humility spoke to Rama, with folded hands as Matali did to Indra.

S
Sumantra
R
Rāma (Kākutstha)
M
Mātali
V
Vāsava (Indra)

FAQs

Dharma of seva (service) with humility: Sumantra’s respectful posture and refined speech show how duty is performed without arrogance.

As preparations progress, Sumantra approaches Rāma formally and begins to speak, compared to Indra’s charioteer Mātali.

Vinaya (humility) and maryādā (proper conduct) in communication.