Shloka 23

पम्पादर्शनम्

Vision of Lake Pampā and the Turn toward Sugrīva

Devanagari script

पुष्पितोपवनोपेतां सालचम्पकशोभिताम्।।3.75.22।।षट्पदौघसमाविष्टां श्रीमतीमतुलप्रभाम्।स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसन्तताम्।।3.75.23।।स तां दृष्ट्वा पुनः पम्पां पद्मसौगन्घिकैर्युताम्।इत्युवाच तदा वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमः।।3.75.24।।

Transliteration

puṣpitopavanopetāṃ sālacampakaśobhitām || 3.75.22 ||

ṣaṭpadaughasamāviṣṭāṃ śrīmatīm atulaprabhām |

sphaṭikopamatoyāḍhyāṃ ślakṣṇavālukasantatām || 3.75.23 ||

sa tāṃ dṛṣṭvā punaḥ pampāṃ padmasaugandhikair yutām |

ity uvāca tadā vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavikramaḥ || 3.75.24 ||

Translation

پمپا جھیل شگفتہ باغوں سے گھری ہوئی تھی، سال اور چمپک کے درختوں کی رونق سے آراستہ؛ بھونروں کے غولوں سے بھری ہوئی، نہایت شاندار اور بے مثال تابانی والی؛ بلور جیسے شفاف پانی سے مالا مال، اور نرم و چمکتی ریت کی لمبی پٹیوں سے مزین۔ پھر جب رام نے کمَلوں کی خوشبو سے معطر اسی پمپا کو دوبارہ دیکھا تو سچ پر قائم شجاعت والے رام نے تب لکشمن سے یہ کلمات کہے۔

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• ताम्: her/that (lake)
• ताम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: पूर्वक्रिया (absolutive relation)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + त्वा (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive); पूर्वकालिक क्रिया (prior action)

• पुनः: again
• पुनः: काल/पुनरावृत्ति (adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• पम्पाम्: Pampā
• पम्पाम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: पम्पा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• पद्मसौगन्धिकैः: with fragrant lotuses
• पद्मसौगन्धिकैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: पद्म + सौगन्धिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural); समासः तत्पुरुष (determinative) = पद्मानां सौगन्धिकाः (fragrant lotuses)

• युताम्: endowed/filled
• युताम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Adjective
• Root: युज् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: कृदन्तः क्त-प्रत्ययान्त (PPP); स्त्रीलिङ्ग (Feminine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); विशेषण (adjective) पम्पाम् इत्यस्य

• इति: thus
• इति: वाक्यचिह्न (quotative)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/वाक्यपरिसमाप्ति-निपात (quotative particle)

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (verbal action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular); परस्मैपद

• तदा: then
• तदा: कालाधिकरण (temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb of time)

• वाक्यम्: words/speech
• वाक्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• लक्ष्मणम्: to Lakṣmaṇa
• लक्ष्मणम्: सम्प्रदान (Sampradāna/Recipient)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• सत्यविक्रमः: (Rāma) whose prowess is true
• सत्यविक्रमः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: सत्य + विक्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); बहुव्रीहि-समास (possessive) = सत्यः विक्रमः यस्य सः (he whose prowess is true); सः इत्यस्य विशेषण/उपाधि

Context

There were lovely pleasure-gardens in full bloom filled with sal and champk trees. Honeybees on flowers looked lovely and bright. The waters were crystal-clear and fragrant with lotuses.The soft sands on the banks of Pampa gleamed. Rama saw them again and again and described them to Lakshmana.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Pampā (lake)
• padma (lotus)
• ṣaṭpada (bees)
• sāla
• campaka

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Truth as the foundation of strength: the epithet satyavikrama highlights that righteous power is anchored in Satya, not mere force.

What is the narrative situation?

At Lake Pampā, Rāma repeatedly observes its beauty and fragrance and then begins speaking to Lakṣmaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s satya-niṣṭhā (commitment to truth) and attentive, contemplative awareness of his surroundings.