Shloka 18

अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम्।।3.75.14।।पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम्।तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा।।3.75.15।।पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः।मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा।।3.75.16।।अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः।अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम्।।3.75.17।।समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम्।कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः।।3.75.18।।एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत्।ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ।।3.75.19।।तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम्।

aravindotpalavatīṁ padmasaugandhikāyutām || 3.75.14 ||

puṣpitāmravaṇopetāṁ barhiṇodghuṣṭanāditām |

tilakair bījapūraiś ca dhavaiḥ śukladrumais tathā || 3.75.15 ||

puṣpitaiḥ karavīraiś ca punnāgaiś ca supuṣpitaiḥ |

mālatīkundagulmaiś ca bhāṇḍīrair niculais tathā || 3.75.16 ||

aśokaiḥ saptaparṇaiś ca ketakair atimuktakaiḥ |

anyaiś ca vividhair vṛkṣaiḥ pramadām iva bhūṣitām || 3.75.17 ||

samīkṣamāṇau puṣpāḍhyaṁ sarvato vipuladrumam |

koyaṣṭikaiś cārjunakaiḥ śatapatraiś ca kīrakaiḥ || 3.75.18 ||

etaiś cānyaiś ca vihagair nāditaṁ tu vanaṁ mahat |

tato jagmatur avyagrau rāghavau susamāhitau || 3.75.19 ||

tad vanaṁ caiva sarasaḥ paśyantaiḥ śakunair yutam |

انہوں نے اس جھیل اور اس کے گرداگرد کے جنگل کو دیکھا جو اروند و اتپل سے لبریز تھا، کنول کی خوشبو سے معطر؛ پھولے ہوئے آم کے جھنڈوں سے گھرا اور موروں کی آواز سے گونجتا۔ وہاں تلک، بیج پور (ترنج)، دھوا اور سفید چھال والے درخت تھے؛ کھلے ہوئے کرَوِیر اور خوب پھولے پُنّناگ؛ مالتی اور کُند کے جھاڑ، بھانڈیر اور نِچُل؛ اشوک، سپت پَرْن، کیتک اور اَتِمُکت اور دیگر گوناگوں درخت—گویا ہر سمت سے آراستہ کسی پرمدا کی مانند۔ اس پھولوں سے بھرپور، عظیم درختوں والے وسیع بن کو دیکھتے ہوئے، جو کویَشٹک، ارجن، شتپتر اور کیرک (طوطے) وغیرہ پرندوں کی نغمگی سے گونج رہا تھا، پھر رامؑ اور لکشمنؑ—دونوں راغھو—پرسکون اور یکسو ہو کر آگے بڑھے، پرندوں سے بھرے اس جھیل کنارے کے جنگل کو دیکھتے ہوئے۔

समीक्षमाणौ(the two) looking/observing
समीक्षमाणौ:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeVerb
Rootसम् + ईक्ष् (धातु) + शानच् (कृदन्त-प्रत्यय)
Formवर्तमानकाले शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), द्विवचन (Dual); कर्तरि प्रयोग (active), राघवौ इत्यस्य विशेषणम्
पुष्पाढ्यम्abounding in flowers
पुष्पाढ्यम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootपुष्प + आढ्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); समासः तत्पुरुष (determinative) = पुष्पैः आढ्यम् (abounding in flowers); विशेषण (adjective) विपुलद्रुमम् इत्यस्य
सर्वतःon all sides
सर्वतः:
देशाधिकरण (Adhikaraṇa/locative sense: 'everywhere')
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
विपुलद्रुमम्the forest/tract with huge trees
विपुलद्रुमम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootविपुल + द्रुम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); समासः कर्मधारय (descriptive) = विपुलः द्रुमः यस्मिन्/विपुलद्रुमम्; कर्मपदम् (object)
कोयष्टिकैःwith koyashtika birds
कोयष्टिकैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootकोयष्टिक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural)
and
:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
अर्जुनकैःwith arjunaka birds
अर्जुनकैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootअर्जुनक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural)
शतपत्रैःwith śatapatra birds
शतपत्रैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootशतपत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural)
and
:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
कीरकैःwith parrots
कीरकैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootकीरक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural)

Lake Pampa was filled with red lotuses and their fragrance.The bank was lined with blossoming mango trees and trees of several kinds like tilaka trees with fruits full of seeds like citron, dhava trees, white trees in bloom, karavira trees loaded with flowers, punnaga trees, clusters of jasmine and kunda shrubs, fig trees, so also reeds, ashoka trees, atimuktaka creepors and several other trees looking like women adorned all over. Rama and Lakshmana passed by, glancing at them. There were other trees full of flowers, huge trees, koyashtika trees with reed. Different kinds of birds such as peacocks, parrots, dwelling in the forest were screaming aloud. Looking at all these in that forest Rama and Lakshmana passed by undisturbed with a composed mind.

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa
R
Rāghavau
A
aravinda
U
utpala
P
padma
Ā
āmra
B
barhiṇa
T
tilaka
B
bījapūra
D
dhava
K
karavīra
P
punnāga
M
mālatī
K
kunda
B
bhāṇḍīra
N
nicula
A
aśoka
S
saptaparṇa
K
ketaka
A
atimuktaka
K
koyaṣṭika
Ś
śatapatra
K
kīraka
V
vana
S
sarasaḥ

FAQs

By showing Rāma and Lakṣmaṇa moving through exile with steadiness (avyagra, susamāhita), the verse highlights dharma as inner discipline—remaining composed and dutiful even amid hardship, without being shaken by external conditions.

Satya appears indirectly through consistency of conduct: Rāma’s truthful commitment to his exile and obligations is mirrored in his calm, unwavering mind as he observes the forest; his actions align with his accepted word and duty.