Shloka 17

मुमूर्षूणां हि सर्वेषां यत्पथ्यं तन्न रोचते।।3.53.17।।पश्याम्यद्य हि कण्ठेत्वां कालपाशावपाशितम्।

mumūrṣūṇāṃ hi sarveṣāṃ yat pathyaṃ tan na rocate ||3.53.17||

paśyāmy adya hi kaṇṭhe tvāṃ kāla-pāśāvapāśitam |

جو لوگ موت کے طالب ہوتے ہیں اُنہیں بھلائی کی بات کبھی پسند نہیں آتی۔ اور آج میں دیکھ رہی ہوں کہ کال کا پھندا تیرے گلے میں لپٹ چکا ہے۔

मुमूर्षूणाम्of those wishing to die
मुमूर्षूणाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमुह् (धातु)
Formइच्छार्थक-देशिदेरिवेटिव (desiderative) मुमूर्षु ("wishing to die") as कृदन्त-प्रातिपदिक; पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
हिindeed
हि:
सम्बन्ध
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle)
सर्वेषाम्of all
सर्वेषाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
यत्whatever
यत्:
सम्बन्ध (Relative)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; relative pronoun agreeing with पथ्यम्
पथ्यम्the wholesome thing
पथ्यम्:
कर्ता (Agent/कर्ता)
TypeNoun
Rootपथ्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; subject of रोचते
तत्that
तत्:
सम्बन्ध (Correlative)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; correlative pronoun
not
:
निषेध
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
रोचतेis pleasing
रोचते:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootरुच् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; impersonal sense "is pleasing"
पश्यामिI see
पश्यामि:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलट् (Present), उत्तमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
अद्यtoday/now
अद्य:
कालाधिकरण (Time/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (today/now)
हिindeed
हि:
सम्बन्ध
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle)
कण्ठेin (your) neck
कण्ठे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकण्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
त्वाम्you
त्वाम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
कालपाशnoose of death
कालपाश:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootकाल + पाश (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (षष्ठी: "कालस्य पाशः"), पुंलिङ्ग; used as first member in compound below
अवपाशितम्bound/ensnared
अवपाशितम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootअव + पाश् (धातु)
Formभूतकृदन्त (Past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; agrees with त्वाम्; meaning "bound/ensnared"

O ten-headed Ravana, since you do not fear the source of fear, evidently you see golden trees. (a symptom of death).

S
Sītā
R
Rāvaṇa
K
Kāla (Time/Death)

FAQs

Refusal of wholesome counsel is a symptom of adharma: when a person is committed to wrongdoing, even life-preserving advice becomes distasteful.

Sītā warns Rāvaṇa that his choices show he is already caught by death—metaphorically ‘bound by Time’s noose’.

Moral fearlessness and clarity: Sītā confronts power with truth, warning of inevitable consequence (karman/phala).