Shloka 43

जटायुरावणयुद्धम्

Jatayu’s Combat with Ravana

Devanagari script

स च्छिन्नपक्षस्सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा।।।।निपपात हतो गृद्रो धरण्यामल्पजीवितः।

Transliteration

sa cchinnapakṣaḥ sahasā rakṣasā raudrakarmaṇā |

nipapāta hato gṛdhro dharaṇyām alpajīvitaḥ ||

Translation

اُس سفّاک کردار راکشس کے ہاتھوں جب اس کے پر یکایک کٹ گئے تو گِدھ، زخمی اور تھوڑی سی جان باقی لیے، مارا ہوا زمین پر دھڑام سے گر پڑا۔

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• च्छिन्नपक्षः: with wings cut off
• च्छिन्नपक्षः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: छिद् (धातु) + पक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि (यस्य पक्षौ छिन्नौ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifying गृद्रः)

• सहसा: suddenly
• सहसा: Prakāra (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण

• रक्षसा: by the demon
• रक्षसा: Kartr (कर्ता/Agent)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• रौद्रकर्मणा: of terrible deeds
• रौद्रकर्मणा: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रौद्र + कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (रौद्रं कर्म यस्य), पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषण (qualifying रक्षसा)

• निपपात: fell down
• निपपात: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि- पत् (धातु: पतने)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• हतः: wounded/struck down
• हतः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हन् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (Past Passive Participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifying गृद्रः)

• गृद्रः: vulture (Jatayu)
• गृद्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गृद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• धरण्याम्: on the ground
• धरण्याम्: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: धरणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• अल्पजीवितः: with little life remaining
• अल्पजीवितः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अल्प + जीवित (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि (अल्पं जीवितं यस्य), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifying गृद्रः)

Context

Jatayu, lord of the birds, faced the arrows and other weapons showered by Ravana.

Characters & Entities

• Jatāyu
• Rāvaṇa (as rākṣasa, implied)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma may demand self-sacrifice: Jatāyu’s fall is the cost of choosing protection over self-preservation.

What is the narrative situation?

Rāvaṇa cripples Jatāyu by cutting his wings; Jatāyu collapses to the ground, near death.

Which character virtue is emphasized?

Tyāga (self-sacrifice) and protective loyalty in Jatāyu.