Shloka 23
मायामृगदर्शनम्
The Vision of the Illusory Deer
Devanagari script
एवं सीतावचः श्रुत्वा तं दृष्ट्वा मृगमद्भुतम्।।3.43.22।।लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः।उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः।।3.43.23।।
Transliteration
evaṁ sītāvacaḥ śrutvā taṁ dṛṣṭvā mṛgam adbhutam | lobhitas tena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ | uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṁ lakṣmaṇaṁ vacaḥ ||
Translation
سیتا کی بات سن کر اور اس عجیب و غریب ہرن کو دیکھ کر، رام اس کے حسن پر کھنچ گیا اور سیتا کے کہنے سے ابھرا؛ پھر اس نے جوش بھرے الفاظ میں لکشمن سے خطاب کیا۔
Word by Word
पश्यsee
पश्य:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootपश् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपदम
लक्ष्मणO Lakṣmaṇa
लक्ष्मण:
सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
वैदेह्याःof Vaidehī (Sītā)
वैदेह्याः:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootवैदेही (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन
स्पृहाम्desire, longing
स्पृहाम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootस्पृहा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन
मृगगताम्directed toward the deer
मृगगताम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमृग-गता (प्रातिपदिक; मृग + गत)
Formतत्पुरुष-समास: मृगे गता (gone to/centered on the deer); स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; स्पृहाम् इति पदस्य विशेषणम्
इमाम्this
इमाम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; स्पृहाम् इति पदस्य विशेषणम्
रूपश्रेष्ठतयाdue to excellence of beauty
रूपश्रेष्ठतया:
हेतु (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootरूप-श्रेष्ठता (प्रातिपदिक; रूप + श्रेष्ठता)
Formतत्पुरुष-समास: रूपे श्रेष्ठता; स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति (Instrumental of cause/हेतु), एकवचन
हिindeed
हि:
सम्बन्धसूचक-निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
एषःthis
एषः:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; मृगः इति पदस्य विशेषणम्
मृगःdeer
मृगः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अद्यtoday/now
अद्य:
कालाधिकरण (Time adjunct/काल)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक (temporal adverb)
नnot
न:
निषेध (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध-निपात (negation particle)
भविष्यतिwill be / will exist
भविष्यति:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple future), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम
नnot
न:
निषेध (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध-निपात
वनेin the forest
वने:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन
नन्दनोद्धेशेin the region of Nandana (Indra's garden)
नन्दनोद्धेशे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootनन्दन-उद्देश (प्रातिपदिक; नन्दन + उद्देश)
Formतत्पुरुष-समास: नन्दनस्य उद्देशः (region of Nandana-garden); पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
नnor
न:
निषेध (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध-निपात
चैत्ररथसंश्रयेin the resort of Caitraratha
चैत्ररथसंश्रये:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootचैत्ररथ-संश्रय (प्रातिपदिक; चैत्ररथ + संश्रय)
Formतत्पुरुष-समास: चैत्ररथस्य संश्रयः (abode/region of Caitraratha); पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
कुतःwhere then? / how much less
कुतः:
प्रश्न/तर्क (Interrogative/प्रश्न)
TypeIndeclinable
Rootकुतः (अव्यय)
Formअव्यय; प्रश्नार्थक (interrogative adverb), अर्थः: ‘whence/how much less’
पृथिव्याम्on the earth
पृथिव्याम्:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन
सौमित्रेO Saumitrī (Lakṣmaṇa)
सौमित्रे:
सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootसौमित्रि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन
यःwho (any)
यः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धवाचक (relative pronoun)
अस्यof this (deer)
अस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुं/नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
कश्चित्anyone/anything (some)
कश्चित्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootक (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (अव्यय-प्रत्यय)
Formअनिश्चित-प्रश्नवाचक (indefinite pronoun), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
समःequal
समः:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; मृगः इति पदस्य विशेषणम्
मृगःdeer
मृगः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
Context
On hearing Sita's words and seeing the wonderful deer, Rama was tempted by its appearance.Prompted by Sita,he joyfully said this to Lakshmana:
Characters & Entities
S
SītāR
Rāma (Rāghava)L
LakṣmaṇaD
deer (mṛga)FAQs
The recensional repetition underscores the moral hazard: temptation can be strong enough to merit emphasis, reminding readers to guard discernment repeatedly.
This verse reiterates the same transition: Rāma is moved to speak to Lakṣmaṇa after Sītā’s urging and the deer’s allure.
The virtue at stake is wise judgment (viveka); the text highlights how easily it can be clouded.