Shloka 34
Adhyāya 55: Pārtha–Rādheya Saṃvāda and Tactical Exchange
Chapter 55
सार्क खं तत्क्षणेनासीत् संध्यायामिव लोहितम् | अप्यस्तं प्राप्य सूर्योडपि निवर्तेत न पाण्डव:,जैसे संध्याकालमें पश्चिमका आकाश लाल हो जाता है, उसी प्रकार उस समय सूर्यससहित आकाश लाल रंगका हो गया था। संध्याकालमें तो सूर्य अस्ताचलपर पहुँचकर परसंताप-कर्मसे निवृत्त हो जाते हैं; परंतु पाण्डुनन्दन अर्जुन शत्रुपीड़नरूपी कर्मसे निवृत्त नहीं हुए
sārka-khaṁ tat-kṣaṇenāsīt sandhyāyām iva lohitam | apy astaṁ prāpya sūryo 'pi nivarteta na pāṇḍavaḥ ||
وَیشَمپایَن نے کہا—اسی لمحے سورج سمیت آسمان شام کے وقت مغربی افق کی طرح سرخ ہو گیا۔ شام میں سورج کوہِ غروب تک پہنچ کر اپنے جلانے والے کام سے ہٹ جاتا ہے؛ مگر پاندو کا بیٹا، وہ بہادر پارتھ، دشمنوں کو کچلنے کے عمل سے وہاں ایک پل کو بھی باز نہ آیا۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts nature’s inevitable cessation (the sun’s heat subsiding at sunset) with a warrior’s steadfast resolve: Arjuna, bound by kṣatriya-duty and protective purpose, does not abandon the task of subduing aggressors until it is accomplished.
During the battle in the Virāṭa episode, the scene becomes intensely blood-red—likened to the western sky at twilight—signaling the ferocity of combat. The narrator emphasizes that, unlike the sun which ‘retires’ at dusk, Arjuna continues relentlessly in enemy-crushing action.