Shloka 14
Aśvatthāman’s Admonition to Karṇa on Boasting, Varṇa-Duties, and the Threat of Arjuna
Virāṭa-parva, Adhyāya 45
अर्जुन उवाच (उर्वशीशापसम्भूतं क्लैब्यं मां समुपस्थितम् । पुराहमाज्ञया क्षातुर्ज्येष्टस्यास्मि सुरालयम् ।। प्राप्तवानुर्वशी दृष्टा सुधर्मायां मया तदा । नृत्यन्ती परमं रूप॑ बिभ्रती वज़िसंनिधौ ।। अपश्यंस्तामनिमिषं कूटस्थामन्वयस्य मे । रात्रौ समागता महां शयानं रन्तुमिच्छया ।। अहं तामभिवाद्यैव मातृसत्कारमाचरम् । सा च मामशपत् क्रुद्धा शिखण्डी त्वं भवेरिति ।। श्रुत्वा तमिन्द्रो मामाह मा भैस्त्वं पार्थ षण्ढत: । उपकारो भवेत् तुभ्यमज्ञातवसतौ पुरा ।। इतीन्द्रो मामनुग्राह्म ततः प्रेषितवान् वृषा । तदिदं समनुप्राप्तं ब्रत॑ं तीर्ण मयानघ ।।) अर्जुन बोले--महाबाहो! उर्वशीके शापसे मुझे यह नपुंसकभाव प्राप्त हुआ है। पूर्वकालमें मैं अपने बड़े भाईकी आज्ञासे देवलोकमें गया था। वहाँ सुधर्मा नामक सभामें मैंने उस समय उर्वशी अप्सराको देखा। वह परम सुन्दर रूप धारण करके वज्धारी इन्द्रके समीप नृत्य कर रही थी। मेरे वंशकी मूलहेतु (जननी) होनेके कारण मैं उसे अपलक नेत्रोंसे देखने लगा। तब वह रातमें सोते समय रमणकी इच्छासे मेरे पास आयी, परंतु मैंने उसे प्रणाम करके (उसकी इच्छाकी पूर्ति न करके) उसका माताके समान सत्कार किया। तब उसने कुपित होकर मुझे शाप दे दिया--'तुम नपुंसक हो जाओ।” तब इन्द्रने वह शाप सुनकर मुझसे कहा--'पार्थ! तुम नपुंसक होनेसे डरो मत। यह तुम्हारे लिये अज्ञातवासके समय उपकारक होगा।” इस प्रकार देवराज इन्द्रने मुझपर अनुग्रह करके यह आश्वासन दिया और स्वर्गलोकसे यहाँ भेजा। अनघ! वही यह व्रत प्राप्त हुआ था, जिसको मैंने पूरा किया है। भ्रातुर्नियोगाज्ज्येष्ठस्य संवत्सरमिदं व्रतम् । चरामि व्रतचर्य च सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,महाबाहो! मैं बड़े भाईकी आज्ञासे इस वर्ष एक व्रतका पालन कर रहा था। उस व्रतकी जो दिनचर्या है, उसके अनुसार मैं नपुंसक बनकर रहा हूँ। मैं तुमसे यह सच्ची बात कह रहा हूँ। वास्तवमें मैं नपुंसक नहीं हूँ; भाईकी आज्ञाके अधीन होकर धर्मके पालनमें तत्पर रहा हूँ। राजकुमार! तुम्हें मालूम होना चाहिये कि अब मेरा व्रत समाप्त हो गया है; अतः मैं नपुंसकभावके कष्टसे भी मुक्त हो चुका हूँ
arjuna uvāca—urvaśī-śāpa-sambhūtaṁ klaibyaṁ māṁ samupasthitam | purāham ājñayā kṣātuḥ jyeṣṭhasyāsmi surālayam || prāptavān urvaśīṁ dṛṣṭā sudharmāyāṁ mayā tadā | nṛtyantīṁ paramaṁ rūpaṁ bibhratīṁ vajri-saṁnidhau || apaśyaṁs tām animiṣaṁ kūṭasthām anvayasya me | rātrau samāgatā māṁ śayānaṁ rantum icchayā || ahaṁ tām abhivādyaiva mātṛ-satkāram ācaram | sā ca mām aśapat kruddhā śikhaṇḍī tvaṁ bhaver iti || śrutvā tam indro mām āha mā bhaiṣṭvaṁ pārtha ṣaṇḍhataḥ | upakāro bhavet tubhyam ajñāta-vasatau purā || itīndro mām anugṛhya tataḥ preṣitavān vṛṣā | tad idaṁ samanupprāptaṁ vrataṁ tīrṇaṁ mayānagha || bhrātur niyogāj jyeṣṭhasya saṁvatsaram idaṁ vratam | carāmi vrata-caryāṁ ca satyam etad bravīmi te ||
ارجُن نے کہا—اے مہاباہو! اُروَشی کے شاپ کے سبب مجھ پر یہ مخنث پن آیا۔ بہت پہلے اپنے بڑے بھائی کے حکم سے میں دیولोक گیا تھا۔ وہاں ‘سُدھرمَا’ نامی سبھا میں میں نے اپسرا اُروَشی کو دیکھا—وہ نہایت حسین صورت میں، وجرپانی اندرا کے قریب رقص کر رہی تھی۔ چونکہ وہ میرے ونش میں ماں کے مانند مانی جاتی ہے، اس لیے میں اسے پلک جھپکائے بغیر دیکھتا رہا۔ پھر رات کو، جب میں بستر پر تھا، وہ وصل کی خواہش لے کر میرے پاس آئی۔ میں نے اسے پرنام کیا اور ماں کی طرح تعظیم و تکریم کی۔ وہ غضبناک ہو کر مجھے شاپ دے بیٹھی—“تو شکھنڈی کی مانند مخنث ہو جا!” یہ شاپ سن کر اندرا نے مجھ سے کہا—“پارتھ! مخنث پن سے مت ڈر؛ اجنات واس کے زمانے میں یہ تیرے لیے مددگار ہوگا۔” یوں اندرا نے مجھ پر کرپا کی اور مجھے یہاں بھیج دیا۔ اے بےعیب! وہی ورت اب اپنی مدت کو پہنچ چکا ہے؛ میں نے اسے پورا کر لیا ہے۔ اپنے بڑے بھائی کے حکم سے میں نے ایک برس یہ ورت نبھایا—ورت چریا کے مطابق رہا؛ یہ سچ میں تجھ سے کہتا ہوں۔
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
Arjuna frames his altered condition not as shame but as a dharmic discipline shaped by circumstance: self-control in the face of temptation, honoring relationships with moral clarity, and accepting even a curse as something that can be redirected toward a righteous purpose (especially for protecting the larger vow of incognito living).
Arjuna explains the origin of his eunuch-like disguise: Urvaśī cursed him when he refused her advances and treated her as a mother-figure; Indra then limited the curse’s effect so it would become useful during the Pāṇḍavas’ year of living incognito. Arjuna states that the vow-term has now ended and the condition is no longer binding.