Shloka 5
Draupadī’s Grief at Seeing the Heroes in Disguise (द्रौपदी-विषादः / वेष-परिभव-वर्णनम्)
(पदभ्यां पर्यचरं चाहं देशान् विषमसंस्थितान् | दुर्गज्छवापदसंकीर्णास्त्वयि जीवति पाण्डव ।। पाण्डुकुमार! तुम्हारे जीते-जी मुझे हिंसक जन्तुओंसे भरे हुए विषम एवं दुर्गम प्रदेशोंमें पैदल विचरना पड़ा। ततोऊहं द्वादशे वर्षे वन््यमूलफलाशना । इदं पुरमनुप्राप्ता सुदेष्णापरिचारिका ।। परस्त्रियमुपातिष्ठे सत्यधर्मपथस्थिता । तदनन्तर बारहवें वर्षके अन्तमें मैं जंगली फल-मूलोंका आहार करती हुई इस विराटनगरमें आयी और सुदेष्णाकी सेविका बन गयी। मैं सत्यधर्मके मार्गमें स्थित होकर आज दूसरी स्त्रीकी सेवा करती हूँ। गोशीर्षक॑ पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् ।। नित्यं पिंषे विराटस्य त्वयि जीवति पाण्डव ।। साहं बहूनि दुःखानि गणयामि न ते कृते । द्रुपदस्य सुता चाहं धृष्टद्युम्नस्य चानुजा । अग्निकुण्डात् समुद्भूता नोव्या जातु चरामि भो: ।।) 'पाण्डुपुत्र! तुम्हारे जीते-जी मैं प्रतिदिन राजा विराटके लिये गोशीर्ष, पद्मकाष्ठ और हरिश्याम आदि चन्दन पीसती हूँ। फिर भी तुम्हारे संतोषके लिये मैं ऐसे बहुत-से दुःखोंको कुछ भी नहीं गिनती। मैं ट्रपदकी पुत्री और धृष्टद्युम्नकी बहिन हूँ। अग्निकुण्डसे मेरी उत्पत्ति हुई है। मैं कभी धरतीपर पैदल नहीं चलती थी (परंतु अब यहाँ यह दुर्दशा भोग रही हूँ)। मत्स्यराजसमक्षं तु तस्य धूर्तस्य पश्यत: । कीचकेन परामृष्टा का नु जीवति मादृशी,मत्स्यदेशके राजा विराटके सामने उस जुआरीके देखते-देखते कीचकने जो लात मारकर मेरा अपमान किया है, उसको सहकर मेरी-जैसी कौन राजकुमारी जीवित रह सकती है?
vaiśampāyana uvāca | padbhyāṃ paryacaraṃ cāhaṃ deśān viṣama-saṃsthitān | durgacchavāpadasaṃkīrṇās tvayi jīvati pāṇḍava || tato ’haṃ dvādaśe varṣe vanya-mūla-phalāśanā | idaṃ puram anuprāptā sudeṣṇā-paricārikā || para-striyam upātiṣṭhe satya-dharma-pathasthitā | tad-anantaraṃ dvādaśa-varṣasyānte vanya-phalāhārā virāṭa-nagaram āgatā sudeṣṇāyāḥ paricārikābhavam || gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam | nityaṃ piṃṣe virāṭasya tvayi jīvati pāṇḍava || sāhaṃ bahūni duḥkhāni gaṇayāmi na te kṛte | drupadasya sutā cāhaṃ dhṛṣṭadyumnasya cānujā | agni-kuṇḍāt samudbhūtā naivāyāṃ jātu carāmi bhoḥ || matsya-rāja-samakṣaṃ tu tasya dhūrtasya paśyataḥ | kīcakena parāmṛṣṭā kā nu jīvati mādṛśī ||
ویشَمپاین نے کہا—اے پاندَو، تمہارے جیتے جی مجھے پاؤں پاؤں ناہموار اور دشوار گزار علاقوں میں بھٹکنا پڑا، جو درندوں اور شکاری پرندوں سے بھرے تھے۔ پھر بارہویں برس میں جنگل کی جڑیں اور پھل کھاتے ہوئے میں اس شہر میں آئی اور سُدیشنا کی خادمہ بن گئی۔ سچ اور دھرم کے راستے پر قائم رہ کر آج میں دوسری عورت کی خدمت کرتی ہوں۔ اے پاندو کے بیٹے، تمہارے جیتے جی میں روزانہ وِراٹ کے لیے گوشیرش، پدمک اور ہریشیام چندن پیستی ہوں۔ پھر بھی تمہاری خاطر میں ان بےشمار دکھوں کو شمار نہیں کرتی۔ میں دروپد کی بیٹی، دھِرِشتدیومن کی چھوٹی بہن، آگ کے کنڈ سے پیدا ہوئی—پہلے کبھی یوں زمین پر پاپیادہ نہ چلی تھی۔ اور اب مَتسّیہ راجہ وِراٹ کے سامنے، اس دھوکے باز کے دیکھتے دیکھتے، کیچک نے مجھے رسوا کر کے چھوا—میرے جیسی کون سی راجکماری یہ ذلت سہہ کر زندہ رہ سکتی ہے؟
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights steadfastness in satya and dharma even under extreme degradation, while also condemning the abuse of power: a ruler’s court becomes ethically complicit when it witnesses injustice and fails to restrain it.
Draupadī, living incognito in Virāṭa’s palace as Sudeṣṇā’s attendant, laments the hardships of exile and servitude and protests the public outrage committed by Kīcaka in Virāṭa’s presence, framing it as an unbearable dishonor for a princess of her lineage.