Shloka 17
एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वर: । शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुल:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “यह ऐसी ही होनहार है”, ऐसा कहकर धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर शोकसागरमें मग्न तथा व्याकुल होकर भाइयोंकी मृत्युके कारणपर विचार करने लगे
evaṁ evेदam ity uktvā dharmātmā sa nareśvaraḥ | śokasāgaramadhyastho dadhyau kāraṇam ākulaḥ || dharmaputro mahābāhur vilalāpa suvistaram ||
وَیشَمپایَن نے کہا— “ہاں—ایسا ہی ہونا تھا؛ یہی ہے,” یہ کہہ کر وہ دھرماتما نریش یُدھشٹھِر گویا غم کے سمندر کے بیچ کھڑا، بے قرار ہو کر سبب پر غور کرنے لگا۔ پھر مہاباہو دھرم پتر یُدھشٹھِر دیر تک نوحہ کرتا رہا، جیسے اس آفت کے پسِ پردہ اخلاقی و پوشیدہ سبب کو ڈھونڈ رہا ہو۔
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames suffering not as random but as something that invites ethical introspection: a dharmic king, even in intense grief, turns to reflection on causes—suggesting responsibility, karma, and the search for right understanding amid calamity.
After uttering a resigned acknowledgment—“So it is”—Yudhiṣṭhira is portrayed as submerged in grief. He becomes mentally unsettled and begins to contemplate why this disaster has occurred, then laments at length.