Adhyaya 23
Saubha-nipātana: Kṛṣṇa’s Counter to Śālva’s Māyā (Book 3, Chapter 23)
Upa-parva: Saubha-Śālva-yuddha Upākhyāna (Narrative of the Saubha aerial city and Śālva)
Vāsudeva narrates the engagement with Śālva’s Saubha, first describing ranged counterattacks with Śārṅga and the disruption caused by the fortress’ disappearance through māyā. Demonic forces generate disorienting sound-phenomena from multiple directions; Kṛṣṇa responds by deploying a sound-countering astra, eliminating the sources of disturbance. A subsequent escalation involves a heavy barrage of rocks and mountain-mass projectiles that temporarily obscures and burdens Kṛṣṇa’s chariot and horses, producing panic among allies and momentary jubilation among opponents. Regaining initiative, Kṛṣṇa employs a stone-splitting weapon (vajra-like) to shatter the imposed mass, restoring visibility and morale. The charioteer Dāruka then urges decisive action, emphasizing that an enemy should not be underestimated and that conciliatory attitudes are misplaced given the assault on Dvārakā. Kṛṣṇa resolves on final measures, invokes the powerful Āgneyāstra, consecrates Sudarśana, and commands it to destroy Saubha; the discus cleaves the city, which falls like Tripura after Śiva’s strike. Kṛṣṇa then strikes Śālva, ends the threat, reassures allies, and departs after formal courtesies; the wider assembly disperses from Kāmyaka with Yudhiṣṭhira coordinating departures.
Chapter Arc: सौभवधोपाख्यान के उपरान्त कथा फिर वर्तमान में लौटती है—श्रीकृष्ण के साथ यादव-वीर सुसज्जित होकर वन की ओर प्रस्थान करते हैं, मानो भूतपति (शिव) के समान तेजस्वी। → नगर-जन और जनपद के लोग धर्मराज युधिष्ठिर के वनगमन से व्याकुल हो उठते हैं; वे धृतराष्ट्र, शकुनि और कर्ण को क्रूरबुद्धि कहकर धिक्कारते हैं और पूछते हैं—जिसने इन्द्रप्रस्थ जैसा नगर बसाया, वह धर्मात्मा राजा हमें छोड़कर कहाँ चला गया? → जनसमुदाय का सामूहिक विलाप और आक्रोश चरम पर पहुँचता है—धर्मनिष्ठ राजा के साथ हुए अन्याय को वे सार्वजनिक रूप से धिक्कारते हैं, और युधिष्ठिर के वनप्रवेश को राज्य-धर्म के पतन का संकेत मानते हैं। → अर्जुन के वचनों से ब्राह्मण तथा सभी वर्णों के लोग कुछ क्षण के लिए धैर्य पाते हैं; वे धर्मभूत श्रेष्ठ युधिष्ठिर की प्रदक्षिणा करते हैं। फिर युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, द्रौपदी और यमजों को आमंत्रित कर, अनुमति देकर सब अपने-अपने स्थानों को लौटते हैं—हर्ष-शून्य होकर। → द्वैतवन में प्रवेश के साथ पाण्डवों का वनवास औपचारिक रूप से आरम्भ होता है—आगे वन के कठोर जीवन और आने वाले संकटों की छाया पड़ती है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अ्जुनाभिगमनपर्वमें सौभवधोपाख्यानविषयक बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २२ ॥। अऑरड..2 ९23: (0) हि 7 7 त्रयोविशो<् ध्याय: पाण्डवोंका द्वैतवनमें जानेके लिये उद्यत होना और प्रजावर्गकी व्याकुलता वैशम्पायन उवाच तस्मिन् दशाहाधिपतौ प्रयाते युधिष्ठिरो भीमसेनार्जुनौ च । यमौ च कृष्णा च पुरोहितश्न रथान् महाहनि् परमाश्चयुक्तान्
وَیشَمپایَن نے کہا—اے جنمیجَے! جب دَشارہاؤں کے آقا شری کرشن روانہ ہو گئے تو یُدھِشٹھِر، بھیمسین، ارجن، یمَج بھائی (نکُل اور سہدیَو)، کرشنا (دروپدی) اور پُروہِت دھَومْی بہترین گھوڑوں سے جُتے ہوئے نہایت قیمتی اور شاندار رتھوں پر سوار ہوئے۔ وید، ویدانگ اور منتر کے جاننے والے برہمنوں کو سونے کے سکے، کپڑے اور گائیں دے کر اُن کی تعظیم کی، اور پھر وہ دوسرے جنگل کی طرف روانہ ہو گئے۔
Verse 2
आस्थाय वीरा: सहिता वनाय प्रतस्थिरे भूतपतिप्रकाशा: । हिरण्यनिष्कान् वसनानि गाश्न प्रदाय शिक्षाक्षरमन्त्रविद्धय:
وَیشَمپایَن نے کہا—اے جنمیجَے! تیاری مکمل کرکے وہ سب بہادر ایک ساتھ جنگل کی طرف روانہ ہوئے، بھوت پتی (شیو) کی مانند درخشاں تھے۔ شِکشا، حروف و صوتیات اور منتر-گیان میں ماہر برہمنوں کو سونے کے سکے، کپڑے اور گائیں دان کرکے انہوں نے دھرم کے مطابق اپنا سفر شروع کیا۔
Verse 3
प्रेष्या: पुरो विंशतिरात्तशस्त्रा धनूंषि शस्त्राणि शरांश्ष दीप्तान् मौर्वीश्ष यन्त्राणि च सायकांश्व॒ सर्वे समादाय जघन्यमीयु:
وَیشَمپایَن نے کہا—بیس خادم پہلے ہی آگے روانہ ہو گئے؛ وہ اسلحے سے آراستہ تھے۔ کمانیں، ہتھیار، دہکتے تیر، کمان کی ڈوریاں، آلات اور طرح طرح کے سائق لے کر وہ سب مغرب میں واقع دوارکا نگری کی طرف، بھگوان شری کرشن کے ساتھ، پہلے ہی چل پڑے۔
Verse 4
ततस्तु वासांसि च राजपुत्र्या धात्र्यश्न दासस््यश्न विभूषणं च | तदिन्द्रसेनस्त्वरित: प्रगृह्म जघन्यमेवोपययौ रथेन
پھر اندر سین نے راجکماری سُبھدرا کے کپڑے اور زیورات، نیز دایاؤں اور خادماؤں کو فوراً جمع کیا۔ انہیں ساتھ لے کر وہ بلا تاخیر رتھ پر دوارکا کی طرف روانہ ہو گیا۔
Verse 5
तत:ः कुरुश्रेष्ठमुपेत्य पौरा: प्रदक्षिणं चक्कुरदीनसत्त्वा: । त॑ ब्राह्मणाश्वाभ्यवदन् प्रसन्ना मुख्याश्न सर्वे कुरुजाड्डलानाम्
اس کے بعد شہر کے لوگ—جن کا حوصلہ نہ ٹوٹا تھا—کُرو شریشٹھ یُدھشٹھِر کے پاس آئے اور عقیدت سے ان کی پرَدَکشِنا کی۔ کُرو-جاںگل کے برہمنوں اور سب معززین نے خوش دلی سے انہیں سلام کیا اور احترام کے ساتھ گفتگو کی۔
Verse 6
स चापि तानभ्यवदत् प्रसन्न: सहैव तैभ्रव्ृभिर्धर्मराज: । तस्थौ च तत्राधिपतिर्महात्मा दृष्टवा जनौघं कुरुजाजुलानाम्
دھرم راج یُدھشٹھِر نے بھی اپنے بھائیوں کے ساتھ خوش دلی سے ان سب سے خیریت دریافت کی اور نرم گفتاری سے بات کی۔ کُرو-جاںگل کے اس بڑے ہجوم کو دیکھ کر وہ بلند ہمت بادشاہ یُدھشٹھِر کچھ دیر وہیں ٹھہر گیا۔
Verse 7
पितेव पुत्रेषु स तेषु भावं चक्रे कुरूणामृषभो महात्मा । ते चापि तस्मिन् भरतप्रबर्हे तदा बभूवुः पितरीव पुत्रा: ७ ।।
جس طرح باپ اپنے بیٹوں پر شفقت و محبت کرتا ہے، اسی طرح کُروؤں میں سب سے برتر، عظیم النفس یُدھِشٹھِر نے اُن سب کے لیے دل سے پرورش کرنے والی مہربانی دکھائی۔ اور وہ بھی اُس بھرت وِرِشَبھ کے ساتھ ویسے ہی وابستہ ہو گئے جیسے بیٹے اپنے باپ سے محبت کرتے ہیں۔
Verse 8
ततस्तमासाद्य महाजनौघा: कुरुप्रवीरं परिवार्य तस्थु: । हा नाथ हा धर्म इति ब्रुवाणा भीताश्ष सर्वेडश्रुमुखाश्न॒ राजन्
پھر لوگوں کا بڑا ہجوم کُروؤں کے نامور سورما یُدھِشٹھِر کے پاس آیا اور اسے چاروں طرف سے گھیر کر کھڑا ہو گیا۔ اے بادشاہ! سب کے چہرے آنسوؤں سے تر تھے؛ جدائی کے خوف سے لرزتے ہوئے وہ پکار اٹھے—“ہائے ناتھ! ہائے دھرم!”
Verse 9
वर: कुरूणामधिप: प्रजानां पितेव पुत्रानपहाय चास्मान् | पौरानिमाञ्जानपदांश्व सर्वान् हित्वा प्रयात: क्व नु धर्मराज:
“کُروؤں کے برتر سردار، جو رعایا کو باپ کی طرح عزیز رکھتا ہے—وہ دھرم راج یُدھِشٹھِر ہمیں، شہر کے باشندوں کو اور دیہات و نواحی کے سب لوگوں کو چھوڑ کر اب کہاں جا رہا ہے؟”
Verse 10
धिग् धार्त॑राष्ट्रं सुनृशंसबुद्धि धिक् सौबलं पापमतिं च कर्णम् । अनर्थमिच्छन्ति नरेन्द्र पापा ये धर्मनित्यस्य सतस्तवैवम्
“لعنت ہے دھرتراشٹر کے بیٹے دُریودھن پر جس کی سوچ سراسر سنگدل ہے؛ لعنت ہے سُبالا کے بیٹے شکُنی پر؛ اور لعنت ہے کرن پر جس کی نیتیں گناہ آلود ہیں۔ اے نریندر! وہ بدکار لوگ تمہاری تباہی چاہتے ہیں، حالانکہ تم دھرم پر قائم اور سچے نیک ہو۔”
Verse 11
स्वयं निवेश्याप्रतिमं महात्मा पुरं महादेवपुरप्रकाशम् । शतक्रतुप्रस्थममेयकर्मा हित्वा प्रयात: क्व नु धर्मराज:
“وہ عظیم النفس بادشاہ—جس کے کارنامے بے اندازہ ہیں—جس نے اپنے ہی مردانہ عزم سے اندراپرستھ کی بے مثال نگری بسائی، جو مہادیو کے شہر (کَیلاش) کی مانند درخشاں تھی، اب اسے چھوڑ کر کہاں جا رہا ہے؟”
Verse 12
चकार यामप्रतिमां महात्मा सभां मयो देवसभाप्रकाशाम् | तां देवगुप्तामिव देवमायां हित्वा प्रयात: क्व नु धर्मराज:
وَیشَمپایَن نے کہا— مہاتما مَیَ نے دیوتاؤں کی سبھا کی مانند روشن و تاباں، یم کے لوک جیسی بے مثال سبھا بنائی تھی۔ پھر بھی دیوتاؤں کے محافظت یافتہ، گویا دیوی مایا کی طرح اُس عجیب سبھا کو چھوڑ کر دھرم راج یُدھِشٹھِر آخر کہاں روانہ ہو گئے ہیں؟
Verse 13
तान् धर्मकामार्थविदुत्तमौजा बीभत्सुरुच्चै: सहितानुवाच । आदास्यते वासमिमं निरुष्य वनेषु राजा द्विषतां यशांसि
وَیشَمپایَن نے کہا— تب دھرم، ارتھ اور کام کے جاننے والے، اعلیٰ شجاعت والے بیبھتسو ارجن نے وہاں جمع لوگوں سے بلند آواز میں کہا— “اس جنگل میں قیام کی مدت پوری ہوتے ہی راجا یُدھِشٹھِر دشمنوں کی ناموری چھین لے گا۔”
Verse 14
द्विजातिमुख्या: सहिता: पृथक् च भवद्धिरासाद्य तपस्विनश्न । प्रसाद्य धर्मार्थविदश्ष वाच्या यथार्थसिद्धि: परमा भवेन्न:
وَیشَمپایَن نے کہا— “تم لوگ مل کر یا الگ الگ، برگزیدہ دُوِجوں—تپسویوں اور دھرم و ارتھ کے سچے جاننے والوں—کے پاس جاؤ۔ انہیں راضی کرکے ان سے ایسی دعا و نصیحت طلب کرو کہ ہمارا مقصود بہترین طور پر پورا ہو۔”
Verse 15
इत्येवमुक्ते वचने<र्जुनेन ते ब्राह्मणा: सर्ववर्णाश्ष॒ राजन् | मुदाभ्यनन्दन् सहिताश्च चक्रुः प्रदक्षिणं धर्मभूतां वरिष्ठटम्
وَیشَمپایَن نے کہا— اے راجن! ارجن کے یوں کہنے پر برہمنوں اور دیگر تمام ورنوں کے لوگوں نے یک زبان ہو کر خوشی سے اس کی بات کی تائید کی۔ پھر سب نے مل کر اہلِ دھرم میں برتر یُدھِشٹھِر کی پرَدَکشِنا کی۔
Verse 16
आमन्त्रय पार्थ च वृकोदरं च धनंजयं याज्ञसेनीं यमौ च । प्रतस्थिरे राष्ट्रमपेतहर्षा युधिष्ठटिरेणानुमता यथास्वम्
وَیشَمپایَن نے کہا— پھر انہوں نے پارتھ، وِرکودر، دھننجے، یاج्ञسینی اور یمَج بھائیوں سے رخصت لی؛ اور یُدھِشٹھِر کی اجازت پا کر، بے مسرت اور افسردہ دل ہو کر اپنے اپنے راج کی طرف روانہ ہو گئے۔
Verse 23
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि द्वैतवनप्रवेशे त्रयोविंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अर्जुनाभिगमनपर्वमें द्वैतवनप्रवेशविषयक तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
یوں شری مہابھارت کے ون پرب کے تحت ‘ارجن ابھیگمن پرب’ میں دوَیت ون میں داخلے کے بیان سے متعلق تئیسویں باب کا اختتام ہوا۔
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns restraint versus decisive force: whether to treat the aggressor with softness or friendship after provocation, versus recognizing that civic protection and deterrence may require firm, timely neutralization.
Ethical steadiness under uncertainty: deception and sensory confusion should not displace discernment; competent counsel and disciplined escalation support responsible action aligned with protection and duty.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; its meta-function is precedent-setting—illustrating how discernment, counsel, and calibrated force operate as practical dharma within crisis narratives.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.