Adhyaya 195
धौन्धुमारोपाख्यानम् (Dhaundhumāra-Upākhyāna: The Slaying of Dhundhu and the Epithet ‘Dhundhumāra’)
Upa-parva: Dhaundhumāra-Upākhyāna (Legend of Dhundhu and Kuvalāśva Dhundhumāra)
Mārkaṇḍeya narrates how Dhundhu, son of Madhu and Kaiṭabha, performs severe tapas and receives from Brahmā a boon of invulnerability against specified classes (devas, dānavas, yakṣas, serpents, gandharvas, rākṣasas). Empowered, Dhundhu harasses devas and even assaults Viṣṇu, then relocates to the sandy ocean region (Ujjānaka) near Uttanka’s āśrama, lying concealed beneath sand and exhaling destructive fire. At Uttanka’s direction and for public welfare, King Kuvalāśva advances with his 21,000 sons; Viṣṇu enters/empowers the king, and omens acclaim the coming protector. The king and sons excavate the sandy ocean for seven days, exposing the sleeping asura; the sons attack with multiple weapons, but Dhundhu rises, consumes their armaments, and incinerates them with mouth-born fire, likened to Kapila’s burning of Sagara’s sons. Kuvalāśva counters by releasing abundant water (yogic control) to absorb and pacify the fire, then employs the Brahmāstra to burn Dhundhu, earning the epithet Dhundhumāra. The devas and ṛṣis offer boons; the king requests gifts for brāhmaṇas, invincibility against enemies, friendship with Viṣṇu, non-violence toward beings, steady devotion to dharma, and imperishable residence in heaven. The narrative closes with genealogy notes and a phalaśruti: hearing this Viṣṇu-centered sacred account yields wellbeing, progeny, longevity, and freedom from disease.
Chapter Arc: वैशम्पायन कहते हैं—पाण्डव पुनः महर्षि मार्कण्डेय के पास आते हैं और निवेदन करते हैं कि अब वे ‘राजन्य-धर्म’ और क्षत्रिय राजाओं के महाभाग्य का आख्यान सुनना चाहते हैं। → मार्कण्डेय राजधर्म की महिमा का सूत्र उठाते हैं और नारद के उपदेश-प्रसंग की ओर ले जाते हैं—जहाँ कठोर और कोमल, साधु और असाधु के साथ व्यवहार की नीति को कसौटी पर रखा जाता है। श्रोताओं के मन में प्रश्न उठता है: क्या दुष्टता का उत्तर दुष्टता से देना ही उचित है, या धर्म की विजय किसी अन्य मार्ग से होती है? → नीति-वाक्य अपने तीखे रूप में प्रकट होते हैं—‘क्रूर के प्रति क्रूर, मृदु के प्रति मृदु’ जैसी व्यवहार-नीति के साथ-साथ उससे भी ऊँचा विधान: दान से कदर्य को, सत्य से असत्यवादी को, क्षमा से क्रूरकर्मा को और साधुता से असाधु को जीतो। यही क्षत्रिय-तेज का परिष्कृत शिखर बनता है। → नारद इस नीति को ‘निदर्शन’ कहकर शिबि/शिबिकी के महत्त्व की ओर संकेत करते हैं; कौरव्य (श्रोता) शिबि की प्रशंसा-परिक्रमा करता है। मार्कण्डेय के मुख से यह स्थापित होता है कि राजाओं का महाभाग्य केवल शौर्य नहीं, बल्कि धर्मयुक्त नीति और उदारता है।
Shlokas
Verse 1
हि ० आय न () अआटआ अपसा चतुन॑वर्त्याधेकशततमो< ध्याय: क्षत्रिय राजाओंका महत्त्व--सुहोत्र और शिबिकी प्रशंसा वैशम्पायन उवाच ततः पाण्डवा: पुनर्मार्कण्डेयमूचु:
ویشَمپایَن نے کہا—تب پانڈوؤں نے پھر مارکنڈَیَہ رِشی سے خطاب کیا۔ اے جنمیجَے! اس کے بعد پانڈوؤں نے دوبارہ اسی مہارشی مارکنڈَیَہ سے سوال کیا۔
Verse 2
कथितं ब्राह्मणमहाभाग्यं राजन्यमहाभाग्यमिदानीं शुश्रूषामह इति तानुवाच मार्कण्डेयो महर्षि: श्रूयता-मिति इदानीं राजन्यानां महाभाग्यमिति | कुरूणामन्य- तमः सुहोत्रो नाम राजा महर्षीनभिगम्य निवृत्य रथस्थमेव राजानमौशीनरं शिबिं ददर्शाभिमुखं तौ समेत्य परस्परेण यथावय: पूजां प्रयुज्य गुणसाम्येन परस्परेण तुल्यात्मानौ विदित्वान्योन्यस्थ पन्थानं न ददतुस्तत्र नारद: प्रादुरासीत् किमिदं भवन्न्तौ परस्परस्य पन्थानमावृत्य तिष्तत इति
مہارشی مارکنڈَیَہ نے کہا—“سنو۔ اب میں کشتریوں کی عظمت بیان کرتا ہوں۔ کوروؤں میں سُہوتر نام کا ایک راجا تھا۔ ایک دن وہ مہارشیوں کی زیارت و تعظیم کرکے لوٹ رہا تھا کہ سامنے رتھ پر بیٹھے اوشینر کے پُتر راجا شِبی کو دیکھا۔ قریب آکر دونوں نے عمر اور مرتبے کے مطابق ایک دوسرے کا اکرام کیا؛ مگر فضیلت میں اپنے آپ کو برابر سمجھ کر کسی نے بھی دوسرے کو راستہ نہ دیا۔ اسی وقت دیورشی نارَد نمودار ہوئے اور پوچھا—‘یہ کیا بات ہے کہ تم دونوں ایک دوسرے کا راستہ روک کر کھڑے ہو؟’”
Verse 3
कि ॥॥ ४! | >> 3; (/ / जे | 2 ५ धन्य चि दि >> न्न्न्ा ८ न््ल्व्म ॥/ तावूचतुर्नारर्दं नैतद् भगवन् पूर्वकर्मकर्त्रादिभि-रविशिष्टस्थ पन्था उपदिश्यते समर्थाय वा आवां च सख्यं परस्परेणोपगतौ तच्चावधानतो< त्युत्कृष्टमधरो-त्तरं परिभ्रष्टं नारदस्त्वेवमुक्त: श्लोकत्रयमपठत्--- ।।
تب دونوں نے نارَد سے کہا—“اے بھگون! بات یہ نہیں۔ قدیم اہلِ دھرم نے یہی تعلیم دی ہے کہ راستہ اسی کو دیا جائے جو زیادہ برتر یا زیادہ قادر ہو۔ مگر ہم دونوں باہمی دوستی کے ساتھ ملے ہیں؛ اور غور کرنے پر بھی یہ طے نہیں کر پاتے کہ ہم میں کون واقعی بڑا ہے اور کون چھوٹا۔” یہ سن کر نارَد نے تین شلوک پڑھے۔
Verse 4
क्रूर: कौरव्य मृदवे मृदुः क्रूरे च कौरव । साधुश्नासाधवे साधु: साधवे नाप्लुयात् कथम्
اے کورووَشی! سخت کے ساتھ سختی کر اور نرم کے ساتھ نرمی۔ نیک آدمی بد کے ساتھ بھی نیکی ہی رکھتا ہے؛ پھر نیک کے ساتھ نیکی نہ کرے—یہ کیسے ہو سکتا ہے؟
Verse 5
“उनका सारांश इस प्रकार है--कौरव! अपने साथ कोमलताका बर्ताव करनेवालेके लिये क्रूर मनुष्य भी कोमल बन जाता है। क्रूरतापूर्ण बर्ताव तो वह क्रूर मनुष्योंके प्रति ही करता है, परंतु साधु पुरुष दुष्टोंके प्रति भी साधुताका ही बर्ताव करता है। फिर वह साधु पुरुषोंके साथ साधुताका बर्ताव कैसे नहीं अपनायेगा? ।।
نیکی کا بدلہ سو گنا کرکے دینا چاہیے؛ یہ کوئی طے شدہ قاعدہ نہیں کہ احسان کا جواب دینے کی صفت صرف دیوتاؤں ہی میں ہو۔ اے راجا! اوشینر کے پُتر شِبی نرم خو اور نیک سیرت ہے؛ اس کا مزاج تم سے بھی زیادہ بلند ہے۔ سخت آدمی بھی نرمی کے برتاؤ سے نرم پڑ جاتا ہے؛ سختی وہ زیادہ تر سختوں ہی پر دکھاتا ہے۔ مگر نیک آدمی بدکار کے ساتھ بھی نیکی نہیں چھوڑتا—تو نیکوں کے ساتھ نیکی کیسے نہ کرے؟
Verse 6
जयेत् कदर्य दानेन सत्येनानृतवादिनम् | क्षमया क्रूरकर्माण- मसाधुं साधुना जयेत्
کنجوس کو عطا و بخشش سے قابو میں کرو، اور جھوٹ بولنے والے کو سچ بول کر مغلوب کرو۔ سخت دل کو درگزر سے زیر کرو، اور بدکار کو نیکوں کے شایانِ شان سلوک سے تابع بنا لو۔
Verse 7
तदुभावेव भवन्तावुदारी व इदानीं भवद्धयामन्य-तम: सो$5पसर्पतु एतद् वै निदर्शनमित्युक्त्वा तूष्णीं नारदो बभूव । एतच्छुत्वा तु कौरव्य: शिबिं प्रदक्षिणं कृत्वा पन्थानं दत्त्वा बहुकर्मभि: प्रशस्य प्रययौ
نارد نے کہا—“تم دونوں ہی فی الواقع سخی و کریم ہو؛ پس اس وقت تم میں سے جو زیادہ فیاض ہو وہ راستہ چھوڑ کر ایک طرف ہٹ جائے—یہی سخاوت کی مثال ہے۔” یہ کہہ کر نارد خاموش ہو گیا۔ یہ سن کر کوروونشی راجہ سہوتر نے شِبی کو دائیں جانب رکھ کر احتراماً گویا پردکشنہ کی، راستہ دے دیا، اور اس کے بے شمار نیک اعمال کی ستائش کرتا ہوا اپنی راجدھانی کی طرف روانہ ہو گیا۔
Verse 8
तदेतद् राज्ञों महाभाग्यमप्युक्तवान् नारद:,“इस प्रकार साक्षात् नारदजीने राजा शिबिकी महत्ताका अपने मुखसे वर्णन किया”
یوں نارد نے خود اپنے دہن سے راجہ شِبی کی عظمت اور اس کے کردار کی اخلاقی شان بیان کی۔
Verse 194
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि शिबिचरिते चतुर्नवत्यधिकशततमो<ध्याय:
یوں شری مہابھارت کے ون پرَو کے ضمن میں، مارکنڈےیہ سماسیا پرَو میں، شِبی چرت سے متعلق ایک سو چورانوےواں باب اختتام کو پہنچا۔
Frequently Asked Questions
How a king may deploy extraordinary force against a systemic threat while remaining oriented to lokahita; the narrative constrains legitimacy through counsel (Uttanka), defensive necessity, and a final, targeted resolution rather than indiscriminate harm.
Power derived from tapas or weapons is ethically incomplete without restraint and welfare-orientation; true kingship is measured by protection of the many, disciplined response to danger, and continued commitment to generosity and non-hostility toward beings.
Yes. The closing verses present the account as a meritorious Viṣṇu-centered narration; hearing it is said to support dharmic disposition, progeny, longevity, steadiness, and reduced fear of illness.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.