अध्याय ७५ — दैव-पुरुषकार-समन्वयः
Reconciling Contingency and Human Effort
तस्मादनभिरूपाभिरन्वाम्भिम्मा त्वं समर्च्छ॑सि । अथवा यह भी सम्भव है कि बिना नौकाके अगाध सरोवरमें तैरनेवाले पुरुषको जैसे उसकी गहराईका पता नहीं चलता, उसी तरह आप मुझे अच्छी तरह न जानते हों। इसीलिये आप अनुचित वचनोंद्वारा मुझपर आशक्षेप कर रहे हैं ।।
tasmād anabhirūpābhir anvābhimāṁ tvaṁ samarcchasi | athavā yad api sambhavaḥ—vinā naukāyā agādha-sarovare tairṇavataḥ puruṣasya yathā tasya gāḍhatāyāḥ parijñā na bhavati, tathā bhavān mām samyag na jānīyāt | tasmād asad-vacanaiḥ mayi āśaṅkṣepaṁ karosi || kathaṁ hi bhīmasenaṁ māṁ jānan kaścana mādhava… ||
اسی لیے تم موقع کے شایانِ شان نہ ہونے والے الفاظ سے مجھ پر طعن کرتے ہو۔ یا یہ بھی ممکن ہے کہ جیسے بغیر کشتی کے گہرے تالاب میں تیرنے والا آدمی اس کی گہرائی کو حقیقتاً نہیں جان پاتا، ویسے ہی تم مجھے اچھی طرح نہیں جانتے؛ اسی سبب نامناسب گفتار سے اشاروں میں الزام لگاتے ہو۔ کیونکہ، اے مادھو، مجھے—بھیم سین کو—جان کر کون ایسا کہہ سکتا ہے؟
भीमसेन उवाच
The verse stresses restraint and propriety in speech: making insinuations or using unseemly words is unethical, especially when one does not fully know another’s true capacity or character.
Bhīma responds sharply to Mādhava (Kṛṣṇa), saying that the reproachful insinuations arise either from unfit speech or from not truly knowing Bhīma—illustrated by the metaphor of a swimmer who cannot gauge a lake’s depth without a boat.