Previous Verse
Next Verse

Shloka 30

Sainyasaṅgraha and Bhāga-Vyavasthā (Forces Assembled and Rival Allocations) | सैन्यसंग्रह-भागव्यवस्था

समस्त पाण्डव अतिरथी शूरवीर, यशस्वी, प्रतापी, युद्धविजयी तथा अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी हैं ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca | samastāḥ pāṇḍavā atirathinaḥ śūrā vīrā yaśasvinaḥ pratāpinaḥ yuddhajayinaś ca agni-sūrya-sama-tejasaḥ | yeṣāṁ yudhiṣṭhiro netā goptā ca madhusūdanaḥ | yodhāś ca pāṇḍavau vīrau savyasācī vṛkodaraḥ | sañjaya, yudhiṣṭhira-neteṣu madhusūdana-gopteṣu savyasāci-vṛkodara-pramukheṣu yodheṣu nakula-sahadeva-dhṛṣṭadyumna-sātyaki-drupada-dhṛṣṭaketu-suketu-uttamaujā-yudhāmanyu-śikhaṇḍi-kṣatradeva-uttara-kāśi-cedi-matsya-sainyeṣu sūñjaya-kṣatriyeṣu virāṭa-kumāra-babhruṣu ca prabhadraka-pāñcāleṣu ca yuddhāya udyateṣu, yeṣām icchāṁ vinā indro 'pi pṛthivīm apahartuṁ na śaknoti, teṣu parvata-vidāraṇa-sāmarthyeṣu deva-sama-pratāpeṣu sarva-sadguṇa-sampanneṣu pāṇḍaveṣu mama duṣṭaḥ putro duryodhanaḥ mama krandataḥ api yuddhaṁ kartum icchati |

دھرتراشٹر نے کہا— “سنجے! پانڈو سب کے سب اَتِرَتھ ہیں—شجاع، نامور، صاحبِ ہیبت، معرکے کے فاتح؛ اور تیز میں آگ اور سورج کی مانند درخشاں۔ جن کے سردار یُدھِشٹھِر ہیں، جن کے محافظ مدھوسودن (کرشن) ہیں، اور جن کے نمایاں ترین جنگجو پاندو کے دو بہادر بیٹے—سویَسَاچی ارجن اور وِرکودر بھیم ہیں۔ ان کے ساتھ نکُل اور سہدیَو، پِرِشد وَنش کے دھِرِشتدیومن، ساتیکی، دروپد، دھِرِشتکیتو، سُکیتو، پانچال کے اُتّمَوجا، ناقابلِ تسخیر یُدھامنیُو، شکھنڈی، کشتردیو، وِراٹ کا بیٹا اُتّر، کاشی، چیدی اور متسیہ کی فوجیں، نیز سِرِنجَے کشتری، ببھرو اور پانچال کے پربھدرک—سب ان کی جانب سے جنگ کے لیے صف آرا ہیں۔ جن کی اجازت کے بغیر دیوراج اندر بھی اس زمین کو چھین نہیں سکتا۔ وہ رزم میں ثابت قدم، پہاڑوں کو بھی چیر دینے والے، دیوتاؤں جیسے جلال والے اور ہر نیک صفت سے آراستہ ہیں۔ پھر بھی میرا بدکردار بیٹا دُریودھن، میرے چیخنے چلّانے کے باوجود، انہی پانڈوؤں سے جنگ کرنے پر تُلا ہوا ہے۔”

येषाम्of whom/whose
येषाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Form—, षष्ठी, बहुवचन
युधिष्ठिरःYudhiṣṭhira
युधिष्ठिरः:
Karta
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नेताleader
नेता:
Karta
TypeNoun
Rootनेतृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गोप्ताprotector/guardian
गोप्ता:
Karta
TypeNoun
Rootगोप्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
and
:
TypeIndeclinable
Root
मधुसूदनःMadhusūdana (Kṛṣṇa)
मधुसूदनः:
Karta
TypeNoun
Rootमधुसूदन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
योधौtwo warriors
योधौ:
Karta
TypeNoun
Rootयोध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन
and
:
TypeIndeclinable
Root
पाण्डवौthe two Pāṇḍavas
पाण्डवौ:
Karta
TypeNoun
Rootपाण्डव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन
वीरौtwo heroic (ones)
वीरौ:
Karta
TypeAdjective
Rootवीर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन
सव्यसाचिSavyasācin (Arjuna)
सव्यसाचि:
Karta
TypeNoun
Rootसव्यसाचि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
वृकोदरौVṛkodara (Bhīma) (dual used with Arjuna as pair in apposition)
वृकोदरौ:
Karta
TypeNoun
Rootवृकोदर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन
संजयO Sañjaya
संजय:
TypeNoun
Rootसंजय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

धृतराष्ट उवाच

D
Dhṛtarāṣṭra
S
Sañjaya
P
Pāṇḍavas
Y
Yudhiṣṭhira
M
Madhusūdana (Kṛṣṇa)
A
Arjuna (Savyasācī)
B
Bhīma (Vṛkodara)
N
Nakula
S
Sahadeva
D
Dhṛṣṭadyumna
S
Sātyaki
D
Drupada
D
Dhṛṣṭaketu
S
Suketu
U
Uttamaujā
Y
Yudhāmanyu
Ś
Śikhaṇḍin
K
Kṣatradeva
U
Uttara (Virāṭa-kumāra)
K
Kāśī
C
Cedi
M
Matsya
S
Sṛñjayas
B
Babhru
P
Prabhadrakas
P
Pāñcāla
I
Indra
E
Earth (Pṛthivī)
D
Duryodhana

Educational Q&A

Moral blindness and attachment can drive a ruler to enable adharma: Dhṛtarāṣṭra recognizes the Pāṇḍavas’ virtue, strength, and Kṛṣṇa’s protection, yet admits his son’s wicked insistence on war. The passage highlights responsibility in governance—knowing what is right is insufficient if one fails to restrain wrongdoing.

In Udyoga Parva, as war becomes imminent, Dhṛtarāṣṭra speaks to Sañjaya, enumerating the Pāṇḍavas and their powerful allies, stressing their near-invincible position (even Indra could not take the earth against their will). He laments that despite his protests, Duryodhana still wants to fight them.