Shloka 12
Udyoga Parva, Adhyāya 55 — Sañjaya’s Report on Pāṇḍava Readiness and Arjuna’s Dhvaja
जैसे आकाशमें बहुरंगा इन्द्रधनुष प्रकाशित होता है और यह समझमें नहीं आता कि वह क्या है? ठीक ऐसा ही विश्वकर्माका बनाया हुआ वह रंग-बिरंगा ध्वज है। उसका रूप अनेक प्रकारका दिखायी देता है ।। यथाग्निधूमो दिवमेति रुद्ध्वा वर्णान् बिश्रत् तैजसांश्रित्ररूपान् । तथा ध्वजो विहितो भौमनेन न चेद् भारो भविता नोत रोध:,जैसे अग्निसहित धूम विचित्र तेजोमय आकार और रंग धारण करके सब ओर फैलकर ऊपर आकाशकी ओर बढ़ता जाता है, उसी प्रकार विश्वकर्माने उस ध्वजका निर्माण किया है। उसके कारण रथपर कोई भार नहीं बढ़ता है और न उसकी गतिमें कहीं कोई रुकावट ही पैदा होती है
yathā ākāśe bahuraṅga indradhanuḥ prakāśitaṃ bhavati na ca budhyate kim idaṃ iti, tathā viśvakarmaṇā kṛto 'sau citraraṅgo dhvajaḥ; tasya rūpaṃ nānāvidhaṃ dṛśyate. yathāgni-dhūmo divam eti ruddhvā varṇān bibhṛt taijasāṃśrita-rūpān, tathā dhvajo vihito bhaumanena; na ced bhāro bhavitā na uta rodhaḥ.
سنجے نے کہا— جیسے آسمان میں رنگا رنگ قوسِ قزح چمکتی ہے اور یہ سمجھ میں نہیں آتا کہ وہ حقیقت میں کیا ہے، ویسے ہی وشوکرما کا بنایا ہوا وہ رنگ برنگا علم کئی صورتوں میں دکھائی دیتا ہے۔ اور جیسے آگ کے ساتھ اٹھتا ہوا دھواں عجیب نورانی شکلیں اور رنگ اختیار کر کے ہر سمت پھیلتا اور اوپر آسمان کی طرف بڑھتا جاتا ہے، اسی طرح بھومن نے اس علم کو تراشا ہے؛ نہ اس سے رتھ پر کوئی بوجھ بڑھتا ہے اور نہ اس کی رفتار میں کہیں رکاوٹ پیدا ہوتی ہے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
Splendor and power, when rightly fashioned, need not become a burden: the banner is wondrous and radiant yet adds no weight and causes no obstruction—an ethical image of excellence that supports action without impeding it.
Sañjaya describes a marvelous multicolored banner associated with the war preparations, comparing it to a rainbow and to fire-laden smoke rising to the sky, and emphasizing that it is divinely crafted by Viśvakarman and does not hinder the chariot.